Strandgata 49, Skjaldarvíkurstofa, Akureyri

Gránufélagið var íslenskt hlutafélag um verslun og siglingar, stofnað í janúar 1869, og varð á örskömmum tíma mikið stórveldi í íslenskri verslun og var um skeið langstærsta fyrirtæki landsins á því sviði. Árið 1871 keypti félagið næstum því alla Oddeyri við Eyjafjörð og fór að huga að því að koma upp verslunaraðstöðu. Fyrsta húsið sem reist var á athafnasvæði félagsins var hús sem flutt var frá Vestdalseyri við Seyðisfjörð sumarið 1873.¹Finnur Birgisson (1992). Gránufélagshúsin. Strandgata 49, Akureyri. Úttektarskýrsla unnin fyrir Húsafriðunarsjóð og Vélsmiðjuna Odda, bls. 3-5. Verknr. 2124 í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.

Í ævisögu Þorsteins Daníelssonar frá Skipalóni er þess getið að hús sem Þórarinn Stefánsson byggði í Skjaldarvík við Eyjafjörð árið 1835 hafi Gránufélagið keypt laust eftir 1870 og látið reisa á Oddeyri. Höfundur ævisögunnar, Kristmundur Bjarnason, telur þó ekki að Þorsteinn hafi reist húsið fyrir Þórarin, heldur hafi Ólafur Briem á Grund séð um þá framkvæmd, en húsið verið keypt frá Noregi.²Kristmundur Bjarnason (1961). Þorsteinn á Skipalóni. Þættir úr norðlenzkri sögu, bls. 255. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs. Það mun hafa verið í ágústmánuði 1876 sem Gránufélagið keypti húsið af erfingjum Þórarins Stefánssonar.³Finnur Birgisson (1992), bls. 8.

Ekki er óhugsandi að húsið frá Skjaldarvík sé stofninn í austasta hluta Gránufélagshúsanna, sem nú standa við Strandgötu 49. Þó þykir Finni Birgissyni arkitekt sennilegra að Skjaldarvíkurhúsið hafi verið reist norðan við sambyggðu húsin, „… en ljósmyndir, uppdrættir og matsgerðir greina frá því að þar hafi staðið vörugeymsluhús, tvílyft á lágum grunni …“.⁴Finnur Birgisson (1992), bls. 8. Þessu eru þau Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson sammála og telja að húsið hafi brunnið árið 1939 en þá er greint frá því í fasteignamati að hús hafi brunnið á lóðinni, a.m.k. hvarf það einhvern tímann á árunum 1929-1939.⁵Finnur Birgisson (1992), bls. 8; Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1995). Oddeyri. Húsakönnun, bls. 48. [Akureyri:] Minjasafnið á Akureyri í samvinnu við Skipulagsdeild Akureyrarbæjar.

Hins vegar er Jón Hjaltason sannfærður um að austasti hluti Gránufélagshúsanna sé húsið sem flutt var frá Skjaldarvík og það hafi verið íbúð Jakobs V. Havsteen konsúls og fjölskyldu hans, en Jakob stjórnaði um skeið Gránufélagsversluninni á Oddeyri (sjá einnig Strandgötu 35, Akureyri). Jakob fékk Jón Christinn Stefhánsson forsmið (1829-1910) til að reisa húsið fyrir sig.⁶Jón Hjaltason (1994, 23. apríl). Gránufélagshúsin í nýju hlutverki. Lesbók Morgunblaðsins, 69. árg., 15. tbl., bls. 4-5.

Tvær skútur voru notaðar til að flytja timbrið í kaupstaðinn, fór önnur fimm ferðir en hin eina. Enda þótt fyrirfram væri vitað hvar hver einasta spýta ætti að vera í húsinu þá fengu iðnaðar- og tómthúsmenn bæjarins samt töluverða vinnu við að koma því upp. Sækja þurfti grjót „upp í Eyarlands land“ og yfir fjörðinn og hlaða varð grunn og kjallara. Erfiðismenn bisuðu við að raða grjótinu rétt og tóku sér síðan hamar í hönd og hófust handa við að reisa húsið sjálft. Sent var eftir dyralás með skilti og handgripi til Möllers. Svolítið timbur var keypt af Laxdal og í reisugillinu reyktu menn vindla og drukku romm.⁷Jón Hjaltason (1994). Saga Akureyrar. Kaupstaðurinn við Pollinn 1863-1905. II. bindi, bls. 218. Akureyri: Akureyrarbær.

Árið 1887 fannst Jakobi orðið þröngt um sig í húsinu og lét hann þá lengja íbúðarhúsið og gera á því bragarbót.

Ekki var húsbóndi hans, Tryggvi Gunnarsson, allskostar ánægður með þá gjörð. Hann viðurkenndi þó að hafa samþykkt lenginguna en framkvæmdin hefði orðið miklu dýrari en ráð var fyrir gert mest fyrir „kvistinn og óþarfann íburð”.⁸Jón Hjaltason (1994, 23. apríl).

Sé það rétt að austasti hluti Gránufélagshúsanna sé ættaður frá Skjaldarvík er hann elsti hluti húsasamstæðunnar og miðhlutinn þá yngstur, því Jón Hjaltason segir að hann hafi verið byggður árið 1878.⁹Jón Hjaltason (1994, 23. apríl).

Hin tvö húsin sem Gránufélagshúsin standa saman af eru Vestdalseyrarhúsið og Mikla bygging.

Um sögu Gránufélagshúsanna á seinni tímum er vísað í ítarlega grein Arnórs Blika Hallmundssonar.

Leitarorð: Eyjafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 5. september, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Finnur Birgisson (1992). Gránufélagshúsin. Strandgata 49, Akureyri. Úttektarskýrsla unnin fyrir Húsafriðunarsjóð og Vélsmiðjuna Odda, bls. 3-5. Verknr. 2124 í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.
• 2
  Kristmundur Bjarnason (1961). Þorsteinn á Skipalóni. Þættir úr norðlenzkri sögu, bls. 255. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
• 3
  Finnur Birgisson (1992), bls. 8.
• 4
  Finnur Birgisson (1992), bls. 8.
• 5
  Finnur Birgisson (1992), bls. 8; Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1995). Oddeyri. Húsakönnun, bls. 48. [Akureyri:] Minjasafnið á Akureyri í samvinnu við Skipulagsdeild Akureyrarbæjar.
• 6
  Jón Hjaltason (1994, 23. apríl). Gránufélagshúsin í nýju hlutverki. Lesbók Morgunblaðsins, 69. árg., 15. tbl., bls. 4-5.
• 7
  Jón Hjaltason (1994). Saga Akureyrar. Kaupstaðurinn við Pollinn 1863-1905. II. bindi, bls. 218. Akureyri: Akureyrarbær.
• 8
  Jón Hjaltason (1994, 23. apríl).
• 9
  Jón Hjaltason (1994, 23. apríl).