Svínaskáli, Eskifirði

Hval-Industri Aktieselskabet Island var eina hvalfélagið sem að meiri hluta var rekið fyrir danskt fé þó stór hluthafi í félaginu væri Ásgeir G. Ásgeirsson stórkaupmaður á Ísafirði. Félagið reisti hvalveiðistöð á Uppsalaeyri í Seyðisfirði vestra árið 1897 (sjá þessa umfjöllun). Árið 1903 flutti félagið sig um set því staðsetningin var óhagkvæm og langt að draga hvalinn auk minnkandi hvala­gengdar við Vestfirði. Starfsemin var flutt á Svínaskálastekk við Eskifjörð (rúma tvo kílómetra fyrir utan (austan) ystu húsin í Eskifjarðarkaupstað, þar sem stöðin tók til starfa árið eftir.¹Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939. Sagnfræðirannsóknir Sagn­fræði­stofununar Háskóla Íslands 8.  bindi, bls. 55-56 og 89-90. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningar­sjóðs; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 102. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 238-239 og 249. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Tønnesen, J. N. (1981). Hvalveiðar í Norðurhöfum 1883-1914, bls. 55. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1981, bls. 15-68. Skúli Jensson þýddi, Jón Þ. Þór bjó til prentunar. Stöðin var starfrækt þar í átta sumur. Árið 1916 voru mannvirkin rifin, „mörg húsanna endurreist í kauptúninu og íbúðarhúsið sem enn stendur í Eskifirði þaðan komið.“²Hjörleifur Guttormsson (2005). Austfirðir frá Reyðarfirði til Seyðisfjarðar. Árbók Ferðafélag Íslands 2005, bls. 52. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.

Hluti af starfsmannahúsi hvalstöðvarinnar var fluttur að býlinu Eskifirði og notað þar sem íbúðarhús. Hinn hlutann gerði Karl Jónsson bankamaður að íbúðarhúsi í kaupstaðnum, þar sem það stendur enn við Strandgötu 97. Pakkhúsið gerði Halldór Árnason að sjóhúsi á Eskifirði. Birgðaskemman var einnig gerð að sjóhúsi á Eskifirði, sem nefnt var Svölusjóhús. Evesenshús (væntanlega íbúðarhús stöðvar­stjórans), var endurreist á Svínaskála. Annað starfsmannahús var ekki flutt, en var lengi notað sem sjóhús á Stekk. Púðurgeymsluna flutti Tómas P. Magnússon á Eskifjörð og notaði sem lifrarbræðslu. Ketilhúsið var flutt yst í þorpið á Eskifirði og notað sem sjóhús, svonefnt Kallasjóhús. Matvælageymslan var endurreist neðan við Klif á Eskifirði og húsið nefnt Klifstaður, notað sem sjóhús eða geymsluhús.³Eskja 1. Örnefni við Eskifjörð. Sögur og sagnir af örnefnasvæðinu (1971), bls. 16-17. Sögurit Eskfirðinga I. bindi. Einar Bragi Sigurðsson sá um útgáfuna. Eskifirði: Byggða­sögu­nefnd Eskifjarðar; Kristín Ágústsdóttir (2001, maí). Byggingarár húsa á Eskifirði, bls. 16. Unnið fyrir Veðurstofu Íslands. Neskaupstað: Náttúrustofa Austurlands. Sótt 12. apríl 2024 af https://www.vedur.is/gogn/snjoflod/haettumat/es/eskifj_byggingarar.pdf.

Svínaskáli fór í eyði árið 1952.⁴Hjörleifur Guttormsson (2005), bls. 52. Svínaskálahúsið varð að færanlegum vinnubúðum sem Byggingarfélagið Snæfell hf. notaði þegar fyrirtækið vann að því að rafvæða Austurland. Húsin voru úr einingum þannig að auðvelt var að flytja þau.  Þetta þótti til mikilla bóta miðað við tjöld sem línulagnarmenn höfðu vanist.  Einnig var eldhús í skúrunum eins og þessi einingarhús voru kölluð.⁵Emil Bóasson (2026, 14. ágúst). Tölvupóstur.

Leitarorð: Eskifjörður – Svínaskálastekkur

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 20. ágúst, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939. Sagnfræðirannsóknir Sagn­fræði­stofununar Háskóla Íslands 8.  bindi, bls. 55-56 og 89-90. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningar­sjóðs; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 102. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 238-239 og 249. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Tønnesen, J. N. (1981). Hvalveiðar í Norðurhöfum 1883-1914, bls. 55. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1981, bls. 15-68. Skúli Jensson þýddi, Jón Þ. Þór bjó til prentunar. ↩︎
• 2
  Hjörleifur Guttormsson (2005). Austfirðir frá Reyðarfirði til Seyðisfjarðar. Árbók Ferðafélag Íslands 2005, bls. 52. Reykjavík: Ferðafélag Íslands. ↩︎
• 3
  Eskja 1. Örnefni við Eskifjörð. Sögur og sagnir af örnefnasvæðinu (1971), bls. 16-17. Sögurit Eskfirðinga I. bindi. Einar Bragi Sigurðsson sá um útgáfuna. Eskifirði: Byggða­sögu­nefnd Eskifjarðar; Kristín Ágústsdóttir (2001, maí). Byggingarár húsa á Eskifirði, bls. 16. Unnið fyrir Veðurstofu Íslands. Neskaupstað: Náttúrustofa Austurlands. Sótt 12. apríl 2024 af https://www.vedur.is/gogn/snjoflod/haettumat/es/eskifj_byggingarar.pdf. ↩︎
• 4
  Hjörleifur Guttormsson (2005), bls. 52. ↩︎
• 5
  Emil Bóasson (2026, 14. ágúst). Tölvupóstur. ↩︎