Túngata 17, Ísafirði

Hval-Industri Aktieselskabet Island var eina hvalfélagið sem var að meiri hluta rekið fyrir danskt fé þó stór hluthafi í félaginu væri Ásgeir G. Ásgeirsson stórkaupmaður á Ísafirði. Félagið reisti hvalveiðistöð á Uppsalaeyri í Seyðisfirði vestra (í Ísafjarðardjúpi) árið 1897. Staðsetningin reyndist ekki góð því langt var að draga hvalinn. Auk þess fór nú hvalagengd við Vestfirði minnkandi og var því brugðið á það ráð að flytja starfsemi félagsins að Svínaskálastekk við Eskifjörð árið 1903 eða 1904. Íbúðarhús stöðvarstjórans, Johans E. Stixrud, „Húsið“, var reist skammt ofan við stöðina og þótti ákaflega fínt og vel búið. Það var þó ekki flutt austur á land, heldur til Ísafjarðar og endurreist við Túngötu 17 nokkuð stækkað og í breyttri mynd, m.a. settur á það kvistur.¹Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939, bls. 55-56 og 89-90. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofununar Háskóla Íslands 8. bindi. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 102. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 238-239 og 249. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Tønnesen, J. N. (1981). Hvalveiðar í Norðurhöfum 1883-1914, bls. 55. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1981, bls. 15-68. Skúli Jensson þýddi, Jón Þ. Þór bjó til prentunar.

Ekki er alveg ljóst hvenær húsið var flutt, því á einum stað í bókinni Af norskum rótum er það sagt gert árið 1930, en á öðrum stað á árunum 1935-37. Í Fasteignaskrá Íslands er húsið sagt byggt 1938, en gera má ráð fyrir að það ár hafi húsið verið flutt eða skömmu áður. Í Húsakönnun sem gerð var á Ísafirði á árunum 1992-93 kemur fram að Finnbogi Magnússon eignaðist húsið árið 1935²Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003), bls. 238 og 249; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (ódags.). Skutulsfjarðareyri. Húsakönnun á Ísafirði 1992-3, bls. 172. Handrit. og hefur hann væntanlega látið flytja húsið. Þá má geta þess að skömmu fyrir 1930 hóf Jón Brynjólfsson, síldveiðimaður frá Ísafirði, að stunda síldveiðar með landnót á Uppsalaeyri sem hann gerði í nokkur ár.³Hreinn Ragnarsson (2007). Söltunarstaðir á 20. öld, bls. 289. Í Hreinn Ragnarsson og Steinar J. Lúðvíksson (ritstjórar), Silfur hafsins. Gull Íslands. Síldarsaga Íslendinga. 2. bindi, bls. 281-360. Reykjavík: Nesútgáfan. Ekki er ólíklegt að hann hafi nýtt sér íbúðarhúsið þegar hann dvaldi á eyrinni.

En fleira hefur varðveist frá þessari stöð. Í Neðstakaupstað á Ísafirði er að finna mikinn bautastein sem Stixrud léta reisa við húsið á Uppsalaeyri til heiðurs Ásgeirsverslun á 50 ára afmæli hennar og í Blómagarðinum á Ísafirði er að finna mikinn boga úr hvalbeinum sem varðaði veginn að húsinu.⁴Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003), bls. 239.

Ofannefndan bautastein má sjá á ljósmyndinni af húsinu á Uppsalaeyri.

Leitarorð: Ísafjörður – Seyðisfjörður vestra

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 2. september, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939, bls. 55-56 og 89-90. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofununar Háskóla Íslands 8. bindi. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 102. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 238-239 og 249. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Tønnesen, J. N. (1981). Hvalveiðar í Norðurhöfum 1883-1914, bls. 55. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1981, bls. 15-68. Skúli Jensson þýddi, Jón Þ. Þór bjó til prentunar.
• 2
  Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003), bls. 238 og 249; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (ódags.). Skutulsfjarðareyri. Húsakönnun á Ísafirði 1992-3, bls. 172. Handrit.
• 3
  Hreinn Ragnarsson (2007). Söltunarstaðir á 20. öld, bls. 289. Í Hreinn Ragnarsson og Steinar J. Lúðvíksson (ritstjórar), Silfur hafsins. Gull Íslands. Síldarsaga Íslendinga. 2. bindi, bls. 281-360. Reykjavík: Nesútgáfan.
• 4
  Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003), bls. 239.