Hafnarbraut 22, Hólmavík

Saga og upppruni hússins sem nú stendur við Hafnarbraut 22 á Hólmavík er ekki alveg ljós. Húsið mun hafa verið eitt af svokölluðu Verkunarhúsum Milljónafélagsins í Viðey en þau voru reist 1907 eða 1908 „en Thor Jensen mun hafa keypt eldri hús í Mandal í Noregi og reist þau í Viðey. Einnig kæmi til greina að þetta væri eitt af þeim húsum sem stóð á Framnesi í Dýrafirði áður en það var flutt til Viðeyjar.“¹Arinbjörn Vilhjálmsson (1997-2000). Húsakönnun Hólmavíkur. Handrit. GATA ehf. Í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.

Hafi húsið verið reist í Dýrafirði hefur það líklega verið um 1893 þegar Norðmenn reistu hvalstöð á Höfðaodda, sem þeir nefndu Framnes.²Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939. Sagnfræðirannsóknir Sagn­fræði­stofununar Háskóla Íslands 8.  bindi, bls. 54. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningar­sjóðs. Stöðina átti félagið Victor A/S frá Túnsbergi og hana rak Lauritz Jakob Berg. Auk stöðvarhúsanna reistu Norð­mennirnir samkomuhús á oddanum og Berg reisti sér þar íbúðarhús. Þegar félagið flutti starfsemi sína til Hamarsvíkur í Mjóafirði árið 1903 var samkomuhúsið flutt þangað og reist sem íbúðarhús Bergs stöðvarstjóra.³Trausti Einarsson (1987), bls. 54; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 236. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 100. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning.

Á árunum 1907-1914 hafði hið svonefnda Milljónafélag mikil umsvif í Viðey, lét meðal annars gera þar mikil hafnarmannvirki og hafði með höndum útgerð, fiskvinnslu og fleira. Þótt félagið yrði gjaldþrota hélst útgerðin áfram í Viðey, meðal annars á vegum Kárafélagsins og annarra aðila, og um skeið bjó allmargt fólk, um 100 manns, í eyjunni vegna þessa atvinnurekstrar. Í þorpinu, sem þarna reis, var bæði vatn, rafmagn og sími. Þar var reist skólahús. En árið 1933 lagðist þessi atvinnurekstur niður og árið 1943 fór þorpið í eyði.⁴Páll Líndal (1982). Reykjavík A – Ö, bls. 323. Í Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson, Landið þitt Ísland, 3. bindi, L – R, bls. 205-331. Reykjavík: Örn og Örlygur.

„Bæði bryggjur, íbúðar- og fiskverkunarhús voru rifin og flutt úr eyjunni í upphafi síðari heims­styrjaldar þegar timburskortur gerði verulega vart við sig.“⁵Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3 bindi, bls. 1986-1991. Reykjavík: Örn og Örlygur. Ýmist fluttu íbúarnir í Sundbakka­þorpi húsin sín með sér eða þau voru seld öðrum. Þegar þau voru byggð upp á nýjum stað var það annað hvort í sömu mynd eða viðirnir notaðir til byggingar á annars konar húsi, sem venjulega var þá minna en upprunalega húsið.⁶Örlygur Hálfdánarson (2010, 20. júlí). Munnleg heimild.

Ekki er vitað hvaða hús í Viðey var flutt til Hólmavíkur, en nokkur hús koma til greina. Til dæmis: Marinehús svokallað, byggt árið 1908 og notað sem geymsla þar til það var rifið um 1940; Búðin sem byggð var 1909, tveggja hæða verslunar- og skrifstofuhús sem rifið var árið 1940; Salthúsið byggt 1907; geymsluhúsið Miðhús; Þurrkhúsið byggt 1907.⁷Minjasafn Reykjavíkur (ódags.). Fornleifaskrá Viðeyjar. Upplýsingar úr gagnagrunni.

Árið 1940 keypti Gunnar Guðmundsson (1907-1976) útgerðarmaður hús þetta, tók það niður, flutti til Hólma­víkur og reisti af viðum þess hús við Hafnarbraut 22 sem kallað var Gunnarshús. Smiður við húsbygginguna var Valdimar Guðmundsson.⁸Óli E. Björnsson (1990). Hólmavíkurbók, bls. 98. [Hólmavík:] Hreppsnefnd Hólmavíkurhrepps.

Efri hæðina hafði hann [Gunnar] til íbúðar, en á þeirri neðri fiskverkunarpláss og beitningarskúra. Sjávarmegin gerði hann allstórt timburplan og lifrarbræðsluskúr á horni þess, fast við Riis-bryggjuna. Öll útgerðaraðstaða Gunnars var því í þessu húsi kringum áratug, en hann fluttist burt 1950.⁹Óli E. Björnsson (1990), bls. 98.

Seinna var húsið íbúðarhús og um tíma verbúð fyrir erlent farandverkafólk. Um tíma var húsið kallað Varsjá, til heiðurs pólskum fiskvinnslustúlkum sem höfðu þar aðsetur. Loks var bílaverkstæði á neðri hæðinni. Þráinn Ingimundarson opnaði gistihús í Viðeyjarhúsi árið 2019 eftir rækilegar lagfæringar og endurbætur.¹⁰Upplýsingaskilti um Viðeyjarhúsið. Sótt 16. september 2024 af https://fastinn.is/soluskra/1191811#images; Óli E. Björnsson (2005, 1. júní). Fiskurinn hefur fögur hljóð, bls. 58. Strandapósturinn, 37. árg., 1. tbl., bls. 31-84.

Gistihús er enn rekið í húsinu.

Þess skal getið að þrjú önnur hús voru flutt úr Viðey. Um Björnshús sem var endurbyggt á Langholtsvegi í Reykjavík og Bergþórs- og Gíslahús má lesa um á þessum vef.

Leitarorð: Strandir – Steingrímsfjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 9. febrúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Arinbjörn Vilhjálmsson (1997-2000). Húsakönnun Hólmavíkur. Handrit. GATA ehf. Í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.
• 2
  Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939. Sagnfræðirannsóknir Sagn­fræði­stofununar Háskóla Íslands 8.  bindi, bls. 54. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningar­sjóðs.
• 3
  Trausti Einarsson (1987), bls. 54; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 236. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 100. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning.
• 4
  Páll Líndal (1982). Reykjavík A – Ö, bls. 323. Í Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson, Landið þitt Ísland, 3. bindi, L – R, bls. 205-331. Reykjavík: Örn og Örlygur.
• 5
  Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3 bindi, bls. 1986-1991. Reykjavík: Örn og Örlygur.
• 6
  Örlygur Hálfdánarson (2010, 20. júlí). Munnleg heimild.
• 7
  Minjasafn Reykjavíkur (ódags.). Fornleifaskrá Viðeyjar. Upplýsingar úr gagnagrunni.
• 8
  Óli E. Björnsson (1990). Hólmavíkurbók, bls. 98. [Hólmavík:] Hreppsnefnd Hólmavíkurhrepps.
• 9
  Óli E. Björnsson (1990), bls. 98.
• 10
  Upplýsingaskilti um Viðeyjarhúsið. Sótt 16. september 2024 af https://fastinn.is/soluskra/1191811#images; Óli E. Björnsson (2005, 1. júní). Fiskurinn hefur fögur hljóð, bls. 58. Strandapósturinn, 37. árg., 1. tbl., bls. 31-84.