Bergþórs- og Gíslahús, Viðey

Í upphafi 20. aldar tók að myndast svolítið þorp í Viðey, þegar Milljónafélagið hóf þar útgerð, fiskvinnslu og aðra atvinnustarfsemi. Félagið reisti á skömmum tíma mikil og mörg mannvirki (þau fyrstu árið 1907), fiskverkunarhús, bryggjur og íbúðarhús. Auk verbúðar voru alls reist 9 íbúðarhús í þorpinu, auk þess að búið var í tveimur öðrum húsum. Í byggingar sínar notaði félagið bæði byggingarefni úr hvalveiðistöðinni í Dýrafirði og gamlar bryggjur og jafnvel hús frá Mandal í Noregi.

Til Viðeyjar fluttist fjöldi manns, í þorp sem í daglegu tali kallaðist Stöðin, en hét Sundbakki. Í þorpinu var bæði vatn, rafmagn og sími, verslun og skólahús. Árið 1910 voru 108 manns skráðir til heimilis á Sundbakka.

Þó Milljónafélagið yrði gjaldþrota árið 1914 og hætti starfsemi sinni í eyjunni hélt útgerð þar áfram. Kárafélagið svokallaða gerði Sundbakka að miðstöð starfsemi sinnar árið 1924 og gerði þaðan m.a. út tvo togara.¹Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Fræðsluskilti um Viðey; Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV. Sótt 9. febrúar 2026 af https://sarpur.is/is/collection/item/565667/; Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Fræðsluskilti um Sundbakka í Viðey; Arinbjörn Vilhjálmsson (1997-2000). Húsakönnun Hólmavíkur. Handrit. GATA ehf;  Magnús Þorkelsson (1996). Stöðin í Viðey – heimildir í hættu? Landnám Ingólfs. Nýtt safn til sögu þess, 5, bls. 148-156. Reykjavík: Ingólfur. „Í kjölfarið fylgdu ár þar sem útgerð stóð með blóma og á annað hundrað manns voru heimilisfastir í þorpinu auk skipshafna á þremur togurum og fjölda vertíðar­fólks. Þá hafa oft verið um 200 manns við störf í eynni á hverjum tíma og áreiðanlega oft líf og fjör.“²Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Þegar togaraútgerð var hætt frá eynni árið 1931 misstu íbúarnir lífsafkomu sína og það fjaraði smám saman undan byggðinni og þegar stríðið skall á og mikil eftirspurn var eftir vinnuafli fluttu íbúarnir sig um set og þeir síðustu yfirgáfu Sundbakka árið 1943.Örlygur Hálfdánarson (ódags.); Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.). „Bæði bryggjur, íbúðar- og fiskverkunarhús voru rifin og flutt úr eyjunni í upphafi síðari heimsstyrjaldar þegar timburskortur gerði verulega vart við sig.“³Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3. bindi, bls. 168-169. Reykjavík: Örn og Örlygur. Ýmist fluttu íbúarnir í Sundbakkaþorpi húsin sín með sér eða þau voru seld öðrum. Þegar þau voru byggð upp á nýjum stað var það annað hvort í sömu mynd eða viðirnir notaðir til byggingar á annars konar húsi, sem venjulega var þá minna en upprunalega húsið.⁴Örlygur Hálfdánarson (2010, 20. júlí); Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.).

Árið 1908 eða 1909 byggði Milljónafélagið reisulegt hús til að hýsa starfsmenn sína. Í húsinu voru fjórar íbúðir, tvær á hvorri hæð, en þó húsið hafi ekki verið lítið (hvor hæð um 70 fermetrar) hefur verið þröngt þegar íbúarnir voru 31 eins og þegar mest var. Húsið var bárujárnsklætt timbur­hús á hlöðnum grunni.⁵Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.

Árið 1928 flutti í húsið Bergþór Magnússon frá Mosfelli ásamt fjölskyldu sinni.  Var hann með um 10 kýr og seldi mjólk til Reykjavíkur.  Hann var eini maðurinn í þorpinu sem hafði búskap að aðalatvinnu. Gísli Gíslason  verkamaður bjó í húsinu frá 1916-1939 og er einn þeirra sem hvað flest ár bjó í þorpinu.⁶Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.

Húsið stóð um 2 m norðan aðalgötunnar sem lá gegnum Sundbakkaþorpið, um 15 metra austan við skólahúsið sem enn stendur.⁷Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.).

Talið er að árið 1939 hafi húsið verið tekið niður og viðir þess notaðir í hús sem byggt var í Kópavogi.⁸Ragnheiður Bergþórsdóttir (2010, 29. ágúst). Munnleg heimild; Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.

Grunnur Bergþórs- og Gíslahúss í ágúst 2010. Ljósm.: Minjasafn Reykjavíkur.

Hlaðinn grunnur hússins sést vel og eru sjáanlegar 3-4 efstu steinhleðsluraðirnar. Útfrá norðuraustur hlið þess er útskot sem er lítur út eins og djúp hola en þar var stigagangur hússins og inngangur. Einnig er inngangur í húsið, neðri hæðina, á suðaustur hlið þess og sjást þar tröppur.⁹Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.

Benda má á að húsið við Austurveg 49 í Grindavík var upphaflega reist í Viðey og húsið við Hafnarbraut 22 í Hólmavík var líklega upprunalega í Viðey.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 9. febrúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Fræðsluskilti um Viðey; Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV. Sótt 9. febrúar 2026 af https://sarpur.is/is/collection/item/565667/; Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Fræðsluskilti um Sundbakka í Viðey; Arinbjörn Vilhjálmsson (1997-2000). Húsakönnun Hólmavíkur. Handrit. GATA ehf;  Magnús Þorkelsson (1996). Stöðin í Viðey – heimildir í hættu? Landnám Ingólfs. Nýtt safn til sögu þess, 5, bls. 148-156. Reykjavík: Ingólfur.
• 2
  Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
• 3
  Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3. bindi, bls. 168-169. Reykjavík: Örn og Örlygur.
• 4
  Örlygur Hálfdánarson (2010, 20. júlí); Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
• 5
  Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.
• 6
  Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.
• 7
  Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
• 8
  Ragnheiður Bergþórsdóttir (2010, 29. ágúst). Munnleg heimild; Sarpur. Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.
• 9
  Bergþórs- og Gíslahús, Sundbakki IV.