Suðurgata 24, Sauðárkróki

Heiti: Einarshús – Árbær - Helguhús

Byggingarár: 1884

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Einar Jónsson á Sauðá

Aðrir eigendur:

?: Christian W. C. Popp

1907: Kaupfélag Skagfirðinga

1913: Hinar sameinuðu íslenzku verzlanir

1916: Ísleifur Gíslason

Upphafleg staðsetning: Aðalgata 21a, Sauðárkróki

Flutt: 1934 að Suðurgötu 24, Sauðárkróki

Hvernig flutt: Dregið í heilu lagi á veltandi á staurum

Saga:

Talið er að þetta hús sé fyrsta íbúðarhúsið, sem smíðað er að öllu leyti á Sauðárkróki. Það gerði Þorsteinn Sigurðsson forsmiður fyrir Einar á Sauðá árið 1884, en fram að þeim tíma höfðu viðir í timburhús bæjarins verið fluttir hingað til lands tilhöggnir að mestu eða öllu leyti.¹ Tveimur árum áður hafði Þorsteinn sest að á Sauðárkróki eftir framhaldsnám erlendis. Hann starfaði þar til ársins 1907 þegar hann flutti til Vesturheims. Hann rak smíðaverkstæði á Sauðárkróki og hafði fjölda manns í vinnu og námi. „Hann var talinn brautryðjandi timburbygginga í Skagafirði og afkastaði þar meira en nokkur fyrirrennari hans. Þorsteinn byggði fjölda bæja í héraði sínu, býr og bryggjur, sem og hús á Sauðárkróki.“²

Suðurgata 24, í ágúst 2017. Ljósm.: Ja.is.

Sagt hefur verið að Einar Jónsson á Sauðá hafi verið fósturfaðir Sauðárkróks því hann var í raun landdrottinn allra þeirra sem settust að á Sauðárkróki nema verslunarmanna, „þar er ekki var ráð fyrir því gert í byggingarbréfi hans, að hann væri skyldugur til að láta af hendi lóðir til annarra en þeirra.“³

Í Sögu Sauðárkróks kemur fram að Kaupfélag Skagfirðinga hafi keypt húsið af Christian W. C. Popp kaupmanni árið 1907, en ekki er vitað hvenær Popp eignaðist húsið. Árið 1913 seldi Kaupfélagið Hinum sameinuðu íslenzku verzlunum húsið.⁴

Húsinu var lýst þannig í Virðingabók fyrir Sauðárkrók frá 1916-17, en þá er eigandi hússins sagður vera Ísleifur Gíslason:

Húsið er ein hæð með porti og risi og kvisti.
Niðri: 3 íbúðarherbergi, veggfóðruð og máluð. 1 ofn í suðvesturstofu. 1 eldhús með eldavél. 1 búr, 1 forstofa.
Á loftinu eru 3 íbúðarherbergi og eldstæði í einu. 2 geymsluherbergi.
Kjallari hlaðinn undir ca. 1/3 hússins.
Steinsteyptur reykháfur og ganga rör frá eldstæðunum í hann.
Stærð: 7 x 5.75 x 5.5, veggh., 2.90.
Gluggar 14 og útveggir úr timbri og þak úr timbri, pappa og járni.⁵

Húsið, sem nefnt var Einarshús, stóð á svipuðum slóðum og gamla mjólkursamlagið (Aðalgata 21a) var reist og þurfti að víkja fyrir því árið 1934 þegar það var flutt að Suðurgötu 24 þar sem það stendur enn og er enn notað til íbúðar.⁶ Þar stóð fyrir bær, sem var rifinn. Hann nefndist Árbær⁷ og fluttist það nafn yfir á húsið. Húsið var einnig kallað Helguhús eftir Helgu Steinsdóttur, sem hafði lengi veitingasölu í húsinu.

Þegar húsið var flutt var það dregið í heilu lagi á veltandi staurum suður Aðalgötu og Suðurgötu og hafði viðdvöl við kirkjuna í um vikutíma á leiðinni. Flutningi hússins stjórnaði Guðmundur Sigurðsson.⁸

Nokkru áður hafði Ártún, sem stóð gengt Einarshúsi, verið flutt að Suðurgötu 14.

Um húsið er fjallað í Húsakönnun Sauðárkróks. Suðurgata og skýrslunni Verndarsvæði í byggð – Sauðárkrókur. Fornleifaskráning.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Kristmundur Bjarnason (1969). Saga Sauðárkróks. Fyrri hluti fram til ársins 1907, bls. 183. [Sauðárkróki:] Sauðárkrókskaupstaður.
2
Hörður Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð I. Ágrip af húsagerðarsögu 1750-1940, bls. 167. Önnur prentun, fyrst gefin út 1998. [Reykjavík:] Húsafriðunarnefnd ríkisins.
3
Kristmundur Bjarnason (1969), bls. 68.
4
Kristmundur Bjarnason (1971). Saga Sauðárkróks. Síðari hluti I. 1907-1922, bls. 41, 47 og 48. [Sauðárkróki:] Sauðárkrókskaupstaður.
5
Unnar Ingvarsson (2009, 1. október). Tölvupóstur.
6
Kristmundur Bjarnason (1969), bls. 68.
7
Kristmundur Bjarnason (1969), bls. 194.
8
Unnar Ingvarsson (2009, 1. október).

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023