Stefnisgata 13, Suðureyri

Hval-Industri Aktieselskabet Island var eina hvalfélagið sem var að meiri hluta rekið fyrir danskt fé þó stór hluthafi í félaginu væri Ásgeir G. Ásgeirsson (1856-1912) stórkaupmaður á Ísafirði. Félagið reisti hvalveiðistöð á Uppsalaeyri í Seyðisfirði vestra (í Ísafjarðardjúpi) árið 1897. Staðsetningin reyndist ekki góð því langt var að draga hvalinn. Auk þess fór nú hvalagengd við Vestfirði minnkandi og var því brugðið á það ráð að flytja starfsemi félagsins að Svínaskálastekk við Eskifjörð árið 1903 eða 1904. Íbúðarhús stöðvarstjórans, Johans E. Stixrud, „Húsið“, var reist skammt ofan við stöðina og þótti ákaflega fínt og vel búið. Það var þó ekki flutt austur á land, heldur til Ísafjarðar og endurreist við Túngötu 17. Lesa má um það hús hér: https://husaflutningar.is/tungata-17-isafjordur/ ¹Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939, bls. 55-56 og 89-90. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofununar Háskóla Íslands 8. bindi. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 102. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 238-239 og 249. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Tønnesen, J. N. (1981). Hvalveiðar í Norðurhöfum 1883-1914, bls. 55. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1981, bls. 15-68. Skúli Jensson þýddi, Jón Þ. Þór bjó til prentunar.

Ásgeirsverslun er númer 9 á kortinu. Heimild: Friðgeir Torfi Ásgeirsson (2011, maí). Byggðakönnun á Suðureyrarmölum, ekkert bls.tal. Í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.

Íveruhús starfsmanna hvalsstöðvarinnar var flutt til Suðureyrar við Súgandafjörð árið 1908. Þar var húsið gert að verslunarbúð Ásgeirsverslunar, skrifstofum og geymsluhúsnæði. Því var komið fyrir á Malaroddanum og taldist síðar vera númer 13 við Stefnisgötu, þ.e. Stefnisgötumegin á lóðinni sem nú (2025) er skráð Skólagata 8.

Þetta var stórt og mikið hús sem verkamennirnir í hvalveiðistöðinni höfðu búið í. Grunnflöturinn var 21,3 x 7,5 metrar eða um 160 fermetrar. Húsið var ein hæð, port og ris og vegghæðin 4,4 metrar. Sumarið 1907 var Valdimar Þorvaldsson smiður, … sendur inn í Seyðisfjörð til að athuga húsið og í maímánuði vorið 1908 fóru hann og Halldór B. Friðriksson á Suðureyri þangað til að rífa það. Það verk tók þrjár vikur. Þetta var innflutt hús, plankabyggt, og allar spýtur voru því merktar. … Yfirsmiður við endurbyggingu hússins var Guðmundur Gestsson, sem þá átti heima á Suðureyri, en Valdimar Þorvaldsson vann með honum að því verki. Húsinu tókst að koma upp fyrir lok ársins 1908 og um nýárið var rúmgóð verslunarbúð opnuð á neðri hæð þess. Þar var líka skrifstofa og pláss fyrir 1000 tunnur af salti. Uppi á efri hæðinni var vörugeymsla og þar innréttaði Guðmundur Gestsson íbúð í vesturendanum á fyrri hluta ársins 1909 og er flatarmál íbúðarinnar sagt hafa verið 12 x 14 álnir, það er 66 fermetrar. Árið 1928 mun íbúðin svo hafa verið stækkuð. Geymsluplássið á búðarloftinu minnkaði þá að sama skapi og norðurhlið hússins var hækkuð upp í fulla stofuhæð. Þegar nýja sölubúðin var tekin í notkun um áramótin 1908 til 1909 var húsnæðinu sem sú eldri hafði verið í breytt í fiskhús. Er stóra húsið frá hvalveiðistöðinni á Uppsalaeyri var reist á Suðureyri var Kristján Albertsson [1851-1909] enn útibússtjóri Ásgeirsverslunar hér og hafði verið frá fyrstu byrjun.²Kjartan Ólafsson (ódags.), Suðureyri, bls. 130-131. Sótt 8. október 2025 af https://www.safnis.is/upload/files/110%20%20Sudureyri.pdf.

Eftir að Ásgeirsverslun hætti starfsemi 1918 skipti húsið oft um eigendur, þar til það brann í apríl 1953, en þá var það í eigu Ísvers hf. Þá gjöreyðilögðust véla- og vinnusalir hraðfrystihússins Ísvers hf. ásamt skrifstofu og öllu tilheyrandi.³Elías Guðmundsson (2010, 11. september). Hvalstöðvarhús á Suðureyri. Sótt 8. október 2025 af https://ellig.blogspot.com/2010/09/hvalstovarhus-suureyri.html; Hraðfrystihúsið á Suðureyri brann í nótt (1953, 22. apríl). Ísfirðingur, 3. árg., 4. tbl., bls. 1.

Leitarorð: Súgandafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 8. október, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939, bls. 55-56 og 89-90. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofununar Háskóla Íslands 8. bindi. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs; Jón Þ. Þór (2003). Hval- og síldveiðar Norðmanna við Ísland, bls. 102. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 91-103. Reykjavík: Mál og menning; Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bls. 238-239 og 249. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning; Tønnesen, J. N. (1981). Hvalveiðar í Norðurhöfum 1883-1914, bls. 55. Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1981, bls. 15-68. Skúli Jensson þýddi, Jón Þ. Þór bjó til prentunar.
• 2
  Kjartan Ólafsson (ódags.), Suðureyri, bls. 130-131. Sótt 8. október 2025 af https://www.safnis.is/upload/files/110%20%20Sudureyri.pdf.
• 3
  Elías Guðmundsson (2010, 11. september). Hvalstöðvarhús á Suðureyri. Sótt 8. október 2025 af https://ellig.blogspot.com/2010/09/hvalstovarhus-suureyri.html; Hraðfrystihúsið á Suðureyri brann í nótt (1953, 22. apríl). Ísfirðingur, 3. árg., 4. tbl., bls. 1.