Sæból, Raufarhöfn

Um 1925 byggðu hjónin Ágúst Magnússon (1895-1970) og Kristbjörg Stefanía Jóhannsdóttir (1897-1976) sér hús við höfnina á Raufarhöfn (á svokallaðri Mjölhúslóð eða SR-reit). Hús sitt nefndu þau Sæból.¹Níels Árni Lund (2016). Sléttunga III. Safn til sögu Melrakkasléttu. Raufarhöfn, bls. 176-177. Reykjavík: Skrudda.

Þau giftust árið 1917 og hófu þá búsetu á Raufarhöfn, þar sem Ágúst rak verslun í tvö ár. Síðan veitti hann útibúi Kaupfélags Norður Þingeyinga á Raufarhöfn forstöðu til ársins 1927. Hann var hafnsögumaður á Raufarhöfn um árabil og lagerstjóri hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Síðustu 15 starfsár ævi sinnar sneri hann sér aftur að verslunarstörfum, fyrst hjá K.N.Þ. á Raufarhöfn og loks Kaupfélagi Raufarhafnar.

Þau hjón eignuðust 8 börn og ólu auk þess upp tvö barnabörn, eftir að sonur þeirra lést frá þremur ungum börnum.²Árni G. Pétursson (1977, 1. febrúar). Minning: Kristbjörg Jóhannsdóttir. Tíminn, 61. árg., 25. tbl., bls. 17. Það hefur því oft verið þétt setinn bekkurinn í litla húsinu sem þau komu sér upp um 1925.

Þegar Sæból var metið til brunabóta árið 1932 var húsið sagt vera timburhús, ein hæð með porti og risi. Grunnflötur hússins var um 27,5 fermetrar. Á hæðinni var stofa, eldhús og gangur. Á lofti voru tvö herbergi og gangur. Kjallari var undir húsinu og viðbyggður skúr, um 4 fermetrar, var við inngang. Steinsteyptur reykháfur var á húsinu, í því var ein eldavél og einn kolaofn.³Virðingabók Brunabótasjóð Íslands fyrir Raufarhafnarumboð 1932-1933. Héraðsskjalasafn Norður Þingeyinga. HRP-455/1. Sótt 12. október 2025 af https://issuu.com/heradsskjalasafnthingeyinga/docs/hrp-455-1?fr=sZTIxZjcxNzA4MTQ.

Um 1940 reistu Síldarverksmiðjur ríkisins mikla verksmiðju á Raufarhöfn og tilheyrði henni stórt mjölhús. Til að koma því fyrir þurftu nokkur hús á svæðinu að víkja og voru þau ýmist flutt eða rifin. Eitt þessara húsa var Sæból.

Í bókinni Sléttunga III segir Geir, sonur þeirra Ágústar og Kristbjargar, frá flutningi hússins á þessa leið:

Faðir minn, Ágúst Magnússon, byggði tveggja hæða hús, Sæból, um 1925 og var það staðsett þar sem mjölhúsið reis. Þessa lóð átti pabbi og var hann þar með útgerð sína. Þegar komið var að því að byggja verksmiðjuna kom í ljós að Sæból stóð í miðju væntanlegu mjölhúsi. Næstu lóð fyrir norðan gamla Kaupfélagið átti Einar Jónsson í Búðinni og náðust samningr milli hans og verksmiðjunnar um kaup á þeirri lóð og þangað var flutt annað hús sem hét Stafnes sem einnig var á mjölhúsreitnum. Aftur á móti vildi pabbi ekki selja sína lóð eða þá að það náðist ekki samkomulag um verðið. Niðurstaðan varð sú að sett voru lög á Alþingi þess efnis að ríkið mætti taka lóðina eignarnámi. Lóðin náði niður að höfninni með uppsátur fyrir trilla og hús beggja vegna við sem hann var búinn að byggja; þetta var svo eins og hans lífsstarf hérna. Matsmenn komu að sunnan og mátu virði lóðar og mannvirkja sem pabbi átti og fyrir það ætlaði hann að byggja annað hús á svonefndri Kúddabrekku suður undir Framnesinu. Guðmundur Björnsson teiknaði húsið fyrir pabba og Jóhann Tryggvason smíðaði glugga í Ballhúsinu/Sólrisi. Þá réð pabbi smiði og ekkert var fyrirstöðu að framkvæmdir við hið nýja hús hæfust.
Á sama tíma hófst hins vegar fyrir alvöru bygging verksmiðjunnar sem bauð smiðunum miklu hærra kaup en pabbi hafði ráð á og þangað hurfu þeir. Stóð hann því allt í einu uppi húslaus en með glugga í nýtt hús.
Nú þurfti Sæból að fara af sinni lóð og í stað þess að yrði rifið ofan af fjölskyldunni neyddist pabbi til að kaup það aftur á matsverði. Ætlun hans var að reyna að flytja húsið á þá lóð þar sem hann hafði hugsað sér að byggja nýja húsið. Peddi gamli … var fenginn til að stjórna þessum flutningum. Húsið var losað frá grunninum og komið undir það rörum og byggt var utan um skorsteininn. Síðan hófst ferðalagið að rúlla húsinu um hálfan kílómetra eftir ósléttri götunni á þessum útbúnaði Pedda. Þetta tók marga daga og á meðan bjó öll fjölskyldan í húsinu og eldavélin í gangi alla leiðina – hvergi neitt annað húsnæði að hafa. Húsið náði þó aldrei á tilætlaðan stað og endaði út undir Framnesinu og þar settir undir það einhverjir steinar. Seinna var byggður skúr við það en aldrei byggt neitt nýtt hús eins og ætlunin var. Þetta var pabba feikilega dýrt og var hann skilinn eftir næstum á kúpunni.⁴Níels Árni Lund (2016), bls. 177.

Eftir flutning hússins stóð það við Víkurbraut, gegnt húsinu Hofi, sem er nú (2025) númer 32 við Víkurbraut.

Eftir að Ágúst og Kristbjörg fluttu úr húsinu um 1960 var það notað til síldarsöltunar. Um 1982 kom upp eldur í húsinu og var það rifið örfáum árum síðar.⁵Hópurinn Raufarhofn.net á Facebook. Sótt 11. október 2025 af https://www.facebook.com/groups/raufarhofn/permalink/10163045755493536/.

Húsið Stafnes og Sólris voru einnig flutt af Mjölhúslóðinni.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 16. október, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Níels Árni Lund (2016). Sléttunga III. Safn til sögu Melrakkasléttu. Raufarhöfn, bls. 176-177. Reykjavík: Skrudda.
• 2
  Árni G. Pétursson (1977, 1. febrúar). Minning: Kristbjörg Jóhannsdóttir. Tíminn, 61. árg., 25. tbl., bls. 17.
• 3
  Virðingabók Brunabótasjóð Íslands fyrir Raufarhafnarumboð 1932-1933. Héraðsskjalasafn Norður Þingeyinga. HRP-455/1. Sótt 12. október 2025 af https://issuu.com/heradsskjalasafnthingeyinga/docs/hrp-455-1?fr=sZTIxZjcxNzA4MTQ.
• 4
  Níels Árni Lund (2016), bls. 177.
• 5
  Hópurinn Raufarhofn.net á Facebook. Sótt 11. október 2025 af https://www.facebook.com/groups/raufarhofn/permalink/10163045755493536/.