Ólafshús, Sundbakka, Viðey

Heiti: Framnes - Ólafshús

Byggingarár: 1893

Rifið: ≈1940

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Lauritz Jakob Berg / Victor A/S

Aðrir eigendur:

1907-1908: Milljónafélagið

1924: Kárafélagið

1931: Útvegsbankinn

Upphafleg staðsetning: Höfðaoddi / Framnes, Dýrafirði

Flutt: 1907-1908 á Sundbakka á Viðey

Fridtjof Nansen kom í heimsókn til Bergs forstjóra. Nansen er lengst til hægri á myndinni við hlið Mörthu Berg eiginkonu forstjórans. Heimild:
Kjartan Ólafsson (1999). Firðir og fólk 900-1900. Vestur Ísafjarðarsýsla. Gengið bæ frá bæ í Arnarfirði, Dýrafirði, Önundarfirði og Súgandafirði, litið á landslag og hugað að mannlífi og minjum eitt þúsund ára, bls. 203. Árbók Ferðafélags Íslands 1999. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.

Ólafshús, Sundbakka. Heimild: Örvar Birkir Eiríksson (ódags.). Ólafshús. Fræðsluskilti um húsin í Viðey.

Saga:

„Í Dýrafirði var árið 1893 reist hvalstöð á Höfðaodda, sem Norðmenn nefndu Framnes.“¹ Stöðina átti félagið Victor A/S frá Túnsbergi og hana rak Lauritz Jakob Berg (f. 1845), sem ævinlega var kallaður kapteinn Berg því hann var gamalreyndur hvalveiðimaður og hafði víða farið, sem meðal annars má marka af því að elstu dætur hans tvær voru fæddar í Suður-Atlandshafi og í Síam í Kína. Berg lét reisa íbúðarhús sitt spölkorn frá vinnslustöðinni.² Í sumum heimildum er íbúðarhús Bergs nefnt Friðheimur, en annars staðar er það sagt hafa verið nafnið á samkomuhúsi því sem Norðmenn reistu á Höfðaodda.³ Magnús Gíslason, sem vann við Framnesstöðina segir í endurminningum sínum að Berg hafi nefnt íbúðarhús sitt Friðheim.⁴

Bæði eru til endurminningar eiginkonu kapteins Bergs og dóttur hans, en báðar hétu þær Martha. Þar eru dregnar upp myndir af lífi fjölskyldunnar á Íslandi í leik og starfi. Fjölskyldan varði frítíma sínum til útreiða, bátsferða og mikið var um veislur og matarboð. Auk þess ferðaðist fjölskyldan mikið milli landa, fór oft til Noregs, Danmerkur og jafnvel Bretlands. Þær mæðgur nefna báðar hús fjölskyldunnar í Dýrafirði Framnes, en segja að samkomuhúsið „Fredheim“ hafi verið flutt til Mjóafjarðar og gert þar að íbúðarhúsi þeirra árið 1904 en ekki kemur fram hvað varð um Framnes.⁵ Martha Herdís, sem ætíð var kölluð Mims, dóttir Bergs, fæddist í Framnesi 11. október 1894 (síðar von Spreckelsen).⁶ Í bók sinni birtir Mims grunnmynd af Framnesi (bls. 2) og hún segir að faðir sinn hafi teiknað húsið.⁷ Hún lýsir húsinu þannig:

Fem store stuer nede, oprindelig seks, – to store forstuer, en ditto ovenpå foruten syve soveværelser. Dagligstuen var oprindelig to stuer, de blev snart slått sammen til en kjempestue, og for å støtte taket blev det satt en tykk, bronseret jernsøyle i rummet. På den var festet fire store petroleumslamper, liksom i en krans, – det var noe av det nydeligste og flotteste jeg visste, og omkring søylen var bygget et stort fast bord, så stort at den tallrike Berge-familie pluss huslærer (eller guvernante) og husjomfru og tilfelldige gjester kunne få plass omkring. …
Møblerne i stuen var lavet på stationen. En del hadde Pap selv moret sig med i fritiden. …
Spisestuen var også meget stor. Den var bygget til at rumme talrike islandsek middagsgjæster, officerer fra orlogsskibene, videnskabsmænd fra expeditioner, når de kom i flok og rad. Passagerer fra rutebåtene hade ofte også særdeles lyst til að komme. …
Så var der Paps kontor, mellemstuen og systuen. Det siste stedet duret symaskinerne og der fløt með tøistumper og filler høit og lavt, for i sommerens løp blev alle familiens kvinder og barn “sydd op” til hele året.
I to sidefløier var der kjøkken, anretterværelse, badeværelse, rullestue og diverse andet, bl. a. et mørkekammer, for der blev fotograferet flittig, og der lå inge fotoforretning rundt hjørnet.⁸

Frú Berg segir frá því að Framnes hafi staðið talsvert langt frá hvalstöðinni og því hafi hin vonda lykt sem henni fylgdi sjaldan plagað heimilisfólk.⁹

Victor A/S flutti starfsemi sína til Hamarsvíkur í Mjóafirði árið 1903. Þangað var flutt hús sem gert var að íbúðarhúsi stöðvarstjórans. Ber heimildum ekki saman um hvort það var stöðvarstjórahúsið á Framnesi eða samkomuhús sem þar var byggt. Ekki er hægt að skera úr um hvaða hús var flutt hvert, en hér verður stuðst við frásögn Berg-mæðgnanna og gert ráð fyrir að samkomuhúsið á Framnesi hafi verið flutt í Mjóafjörð og það hafi þá verið íbúðarhús stöðvarstjórans sem flutt var til Viðeyjar, þó það verði að viðurkennast að ljósmyndir af húsunum styðja ekki þessa lausn og heldur ekki það sem kemur fram á upplýsingaskilti um húsið í Viðey.¹⁰

Í upphafi 20. aldar tók að myndast svolítið þorp í Viðey, þegar Milljónafélagið hóf þar útgerð, fiskvinnslu og aðra atvinnustarfsemi. Félagið reisti á skömmum tíma mikil og mörg mannvirki (þau fyrstu árið 1907), fiskverkunarhús, bryggjur og íbúðarhús.¹¹ Auk verbúðar voru alls reist 9 íbúðarhús í þorpinu, og til viðbótar var búið í tveimur öðrum húsum.¹² Í byggingar sínar notaði félagið bæði byggingarefni úr hvalveiðistöðinni í Dýrafirði og gamlar bryggjur og jafnvel hús frá Mandal í Noregi.¹³

Til Viðeyjar fluttist fjöldi manns, í þorp sem í daglegu tali kallaðist Stöðin, en hét Sundbakki. Í þorpinu var bæði vatn, rafmagn og sími, verslun og skólahús. Árið 1910 voru 108 manns skráðir til heimilis á Sundbakka.

Þó Milljónafélagið yrði gjaldþrota árið 1914 og hætti starfsemi sinni í eyjunni hélt útgerð þar áfram. Kárafélagið svokallaða gerði Sundbakka að miðstöð starfsemi sinnar árið 1924 og gerði þaðan m.a. út tvo togara.¹⁴ „Í kjölfarið fylgdu ár þar sem útgerð stóð með blóma og á annað hundrað manns voru heimilisfastir í þorpinu auk skipshafna á þremur togurum og fjölda vertíðarfólks. Þá hafa oft verið um 200 manns við störf í eynni á hverjum tíma og áreiðanlega oft líf og fjör.“¹⁵ Þegar togaraútgerð var hætt frá eynni árið 1931 misstu íbúarnir lífsafkomu sína, það fjaraði smám saman undan byggðinni og þegar stríðið skall á og mikil eftirspurn var eftir vinnuafli fluttu íbúarnir sig um set og þeir síðustu yfirgáfu Sundbakka árið 1943.¹⁶ „Bæði bryggjur, íbúðar- og fiskverkunarhús voru rifin og flutt úr eyjunni í upphafi síðari heimsstyrjaldar þegar timburskortur gerði verulega vart við sig.“¹⁷ Ýmist fluttu íbúarnir í Sundbakkaþorpi húsin sín með sér eða þau voru seld öðrum. Þegar þau voru byggð upp á nýjum stað var það annað hvort í sömu mynd eða viðirnir notaðir til byggingar á annars konar húsi, sem venjulega var þá minna en upprunalega húsið.¹⁸

Húsið, sem hér er til umfjöllunar, var flutt til Viðeyjar árið 1907 og gert að íbúðarhúsi stöðvarstjóra Milljónafélagsins. Það var Ólafur Briem og bjó hann í húsinu frá 1908 til 1915 og var húsið kennt við hann og nafna hans Gíslason, sem einnig var stöðvarstjóri. „Fastri búsetu lauk í húsinu um 1934 en líklega var það ekki rifið fyrr en um 1940. … Eftir standa háar og greinilegar rústir af húsinu. Við norðausturhlið hússins eru leifar stigagangs og inngangs.“ ¹⁹

Leitarorð: Dýrafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 15. mars, 2024

Heimildaskrá

1
Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofununar Háskóla Íslands 8. bindi, bls. 54. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
2
Kjartan Ólafsson (1999). Firðir og fólk 900-1900. Vestur Ísafjarðarsýsla. Gengið bæ frá bæ í Arnarfirði, Dýrafirði, Önundarfirði og Súgandafirði, litið á landslag og hugað að mannlífi og minjum eitt þúsund ára, bls. 202. Árbók Ferðafélags Íslands 1999. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.
3
Elísabet Gunnarsdóttir og Jóna Símonía Bjarnadóttir (2003). Ísafjörður og Vestfirðir – miðstöð hvalveiða, bl.s 236. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 227-249. Reykjavík: Mál og menning.; Kjartan Ólafsson (1999), bls. 202.
4
Magnús Gíslason (1949). Á Hvalveiðastöðvum, bls. 19-20. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
5
Spreckelsen, M. von (1970). Barndomsår på Island. Osló: E-Trykk A/S; Berg, M. (1985). Erindringer. Osló: E-Trykk A/S.
6
Segja má frá því að Martha von Spreckelsen hlaut riddarakross hinnar íslensku fálkaorðu árið 1975. Hún hafði m.a. gefið Þjóðminjasafni Íslands og byggðasafninu á Ísafirði ýmsa forna kirkjugripi sem móðir hennar hafði keypt á Íslandi og víðar (Berg, 1985; Norsk kona gefur Þjóðminjasafninu altarisdúk frá siðaskiptatímanum (1955, 7. júlí). Þjóðviljinn, 20. árg., 149. tbl., bls. 1; Forseti Íslands. Orðuhafaskrá.
7
Spreckelsen, M. von (1970), bls. 13.
8
Spreckelsen, M. von (1970), bls. 14.
9
Berg, M. (1985), bls. 53.
10
Örvar Birkir Eiríksson (ódags.). Ólafshús. Fræðsluskilti um húsin í Viðey. Aðstoð við texta og eign myndar: Örlygur Hálfdanarson. Hönnun: Árni Tryggvason.
11
Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Fræðsluskilti um Viðey.
12
Minjasafn Reykjavíkur (ódags.). Fornleifaskrá Viðeyjar.
13
Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.). Fræðsluskilti um Sundbakka í Viðey; Arinbjörn Vilhjálmsson (1997-2000). Húsakönnun Hólmavíkur. Handrit. GATA ehf. Í gagnasafni Húsafriðunarnefndar; Páll Kristjánsson segir frá því í endurminningum sínum að hann hafi unnið við niðurrif á Framnesi fyrir Milljónafélagið (Páll Kristjánsson (1977). Það er gaman að vera gamall. Æviminningar Páls Kristjánssonar skráðar af honum sjálfum, bls. 48-49. Reykjavík: Félagsprentsmiðjan.
14
Magnús Þorkelsson (1996). Stöðin í Viðey – heimildir í hættu? Landnám Ingólfs. Nýtt safn til sögu þess, 5, bls. 148-156. Reykjavík: Ingólfur.; Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
15
Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
16
Örlygur Hálfdánarson (ódags.); Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
17
Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3. bindi, bls. 168-169. Reykjavík: Örn og Örlygur.
18
Örlygur Hálfdánarson (2010, 20. júlí); Örvar Birkir Eiríksson og Örlygur Hálfdánarson (ódags.).
19
Minjasafn Reykjavíkur (ódags.). Fornleifaskrá Viðeyjar.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 15. mars, 2024