Langanesvegur 16, Sólbakki, Þórshöfn

Heiti: Sólbakki

Byggingarár: <1926

Brann: 1954

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: ?

Aðrir eigendur:

1926: Jóhann M. Kristjánsson og Þorgerður Magnúsdóttir

1933: Ungmennafélag Langnesinga

Upphafleg staðsetning:

Siglufjörður eða Seyðisfjörður

Fyrst flutt:

1926 að Skálum á Langanesi

Flutt:

1933 (1936) að Langanesvegi 16, Þórshöfn

Saga:

Skálar eru á sunnanverðu Langanesi utanverðu. Þar myndaðist lítið þorp á fyrri hluta 20. aldar vegna nálægðar við gjöful fiskimið. Það dafnaði um tíma en laust eftir miðja öldina var staðurinn kominn í eyði.¹

Í upphafi aldarinnar voru Skálar með stærri verstöðvum hérlendis. Þegar mest var voru þar heimilisfastir 117 manns og á sumrin voru gerðir þaðan út hátt í 50 bátar. Þá tvöfaldaðist íbúafjöldinn og ríflega það og menn komu þangað til veiða allsstaðar af landinu, en vertíðin stóð aðeins yfir hásumarið, frá maí og til ágústloka. Hafnarskilyrði eru engin frá náttúrunnar hendi á Skálum og því ekki hægt að stunda þaðan vetrarvertíð.²

Jóhann M. Kristjánsson hóf afskipti af útgerð og fiskvinnslu á Skálum árið 1917, en þá í umboði kaupmanna frá Seyðisfirði. Það var þó ekki fyrr en eftir að hann kvæntist Þorgerði Magnúsdóttur að hann reisti fjölskyldu sinni íbúðarhús rétt vestan við frystihúsið. Húsið var nefnt Sólbakki og þar var jafnframt verslun. Tvennum sögum fer af uppruna hússins. Önnur segir að þau hjón hafi keypt húsið frá Siglufirði, en þangað hafi Norðmenn komið með það. Hin segir að þau hafi keypt húsið af Stefáni Th. Jónssyni kaupmanni á Seyðisfirði.³ Hafi húsið komið frá Siglufirði er ekki ólíklegt að það hafi verið reist af Evangersbræðrum, sem átt höfðu mikla síldarbræðslu og önnur mannvirki við austanverðan Siglufjörð sem urðu fyrir snjóflóði árið 1919. Árið 1922 komu þeir aftur til Siglufjarðar, „reistu tvö hús og bryggju og ráku þar allmikla síldarsöltun í nokkur ár áður en umsvifum þeirra á Íslandi lauk endanlega“.⁴ Þá hefur það einnig komið upp í hugann að húsið hafi áður staðið á Vestdalseyri í Seyðisfirði. Um það hús má lesa hér.

Hús þetta var stórt og vandað tvílyft timburhús, 17,57×7,53 metrar að stærð. Undir hluta þess var steyptur kjallari sem notaður var sem fjós fyrir eina kú og sem geymsla. Á stofuhæð voru átta herbergi og tvær forstofur, á efri hæð átta herbergi, forstofa og gangur. Á lofti voru fjögur herbergi, þar af tvö kvistherbergi. … Sólbakki var höfuðprýði þorpsins og stolt þorpsbúa ….⁵

Sagt var að reimt væri í húsinu, það væru hjón með um það bil átta ára gamalt barn sitt sem gengu þarna um stofur.⁶

Lovísa Jóhannsdóttir, sem fæddist á Skálum árið 1920 og ólst þar upp til 25 ára aldurs, sagði í blaðaviðtali árið 1998: „Sólbakki er fínasta hús sem ég hef komið í, og hef ég þó komið víða. Það var ríkulega búið því Jóhann var mikið fyrir fallega húsmuni.“⁷

Árið 1930 gafst Jóhann upp á rekstrinum að Skálum og flutti til Reykjavíkur þar sem hann gerðist kaupmaður.⁸ Þá tók hann með sér ýmsa góða gripi, sem vakið höfðu athygli gesta. Einkum voru það ljósakróna með kertum og forláta spegill sem vöktu sérstaka athygli. Þessir gripir voru settir upp í Höfða í Reykjavík.⁹

Tveimur árum seinna var íbúðarhús hans, Sólbakki, tekið í sundur og flutt til Þórshafnar. Það var ungmennafélag þar á staðnum sem keypti húsið. Á Þórshöfn var það sett saman á ný og notað sem samkomuhús og kvikmyndahús.¹⁰

Húsið var reist þar sem félagsheimilið Þórsver stendur nú, við Langanesveg 16. Ýmsar breytingar virðast hafa verið gerðar á húsaskipan, en stærð þess breyttist ekki við flutninginn.¹¹

Leiksvið var í öðrum enda byggingarinnar og þar undir steyptur kjallari. Samkomusalurinn var 9×7,15 metrar. Eldhús var á neðri hæð. Á efri hæð, yfir inngangi hússins, var íbúð og herbergi sem notað var sem skólastofa. Samkomuhúsið komst seinna í eigu Aðalbjörns Arngrímssonar. Hann rak það sem samkomuhús og kvikmyndahús …¹²

Sunnudaginn 3. október 1954 kviknaði í sýningarvél í húsinu þegar verið var að undirbúa kvikmyndasýningu. Hjón sem bjuggu í húsinu og tveir ungir drengir sem voru í sýningarsalnum sluppu naumlega út úr húsinu sem brann til grunna.¹³

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 23. janúar, 2026

Heimildaskrá

1
Friðrik G. Olgeirsson (1998). Langnesingasaga I. Saga byggðar á Langanesi frá landnámi til 1918, bls. 22-23. Reykjavík: Þórshafnarhreppur.
2
Helgi Mar Árnason (1998, 17. maí). Skálar á Langanesi. Útgerðarstaður í auðn. Morgunblaðið, 86. árg., 110. tbl., bls. B 8.
3
Friðrik G. Olgeirsson (2000). Langnesingasaga II. Saga byggðar á Langanesi frá 1918 til 2000, bls. 30-39. Reykjavík: Þórshafnarhreppur.
4
Örlygur Kristfinnsson (2003). Siglufjörður – síldarbærinn, bls. 221. Í Hjörleifur Stefánsson, Kjell H. Halvorsen og Magnús Skúlason ritnefnd, Af norskum rótum – gömul timburhús á Íslandi, bls. 209-225. Reykjavík: Mál og menning; Örlygur Kristfinnsson (2010, 15. maí). Munnleg heimild.
5
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 33-34.
6
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 34; Sif Jóhannesdóttir (2009). Skálar á Langanesi. Merkar minjar horfinna tíma, bls. 13-14. [Þórshöfn:] Langanesbyggð.
7
Helgi Mar Árnason (1998a, 17. maí). „Saga Skála er lítið ævintýri.“ Morgunblaðið, 86. árg., 110. tbl. bls. B 9.
8
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 48.
9
Sif Jóhannesdóttir (2009), bls. 13.
10
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 48. Annars staðar í sömu bók er sagt að húsið hafi verið flutt árið 1936 (bls. 70, 103, 112 og víðar).
11
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 70.
12
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 70.
13
Samkomuhúsið á Þórshöfn brennur til grunna (1954, 6. október). Morgunblaðið, 41. árg., 228. tbl., bls. 16.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 23. janúar, 2026