Hús Þorsteins Jónssonar, Skálum, Langanesi

Heiti: Næstved – Magnúsarhús - Sýslumannshús

Byggingarár: <1864

Rifið: ?

Upphafleg notkun: Íbúðarhús, verslun og úrsmíðaverkstæði

Fyrsti eigandi: Nikulás Jónsson ?

Aðrir eigendur:

? : O. W. Smith

? : Böving

≈ 1880 ? : Magnús Einarsson

1881-1884: Prestsbústaður

1914: Þorsteinn Jónsson

Upphafleg staðsetning:

Vestdalseyri, Seyðisfirði

Flutt:

1914 að Skálum á Langanesi

Hvernig flutt: Tekið sundur – flutt sjóleiðis

Ljósmynd Frederick Howell af Vestdalseyri um 1900. Cornell University Library. Digital Collocetions. Sótt 19. janúar 2026 af https://digital.library.cornell.edu/catalog/ss:269179.

Með „Thyra“ næst (1891, 21. september). Austri, 1. árg., 5. tbl., bls. 20.

Saga:

Vestdalseyri er við norðanverðan Seyðisfjörð, skammt utan við kaupstaðinn. Í fornleifaskráningu sem þar var gerð árið 2017 segir um hús sem nefnt var Magnúsarhús:

„Við Vestdalsá stóðu Magnúsarhús næst ánni, rétt ofan við þar sem brúin [050] er yfir ána,“ segir í örnefnaskrá. „Fyrir utan ána er hús Magn. kaupm. Einarssonar. Þar var verzlun hans og úrsmíðastofa. Hann er nú í Færeyjum. Þetta hús bygði Nikulás Jónsson smiður. Þar bjó O. W. Smith fyrsti sýslumaður, sem sat hér á Sf. [var sýslumaður 1862-1870], og Böving eftir hann [frá 1871-1880] Það er því bygt fyrir 1864,“ segir í greininni Seyðisfjörður um aldamótin 1900, birt í Eimreiðinni 1903. Samkvæmt Langnesingasögu urðu örlög hússins þau að Þorsteinn Jónsson útgerðarmaður og kaupmaður á Skálum keypti húsið 1914: „Lét hann taka það í sundur og flytja það að Skálum. Þar reisti hann það á ný og bjó í því á sumrin. Aldrei var hann þar þó á vetrum og átti alltaf lögheimili á Seyðisfirði. Hús þetta [sú útgáfa sem stóð á Skálum] var 14,23 x 6,27 metra timburhús. Í því var m.a. verlsun [svo] og stór salur þar esm [svo] fólk hans, 25-30 sjómenn og fiskverkafólk víð af landinu, mataðist. Uppi voru svefnherbergi.“
„Magnúsarhús gekk undir þremur nöfnum a.m.k. Upphaflega mun það hafa borið hið danska nafn Næstved. Svo varð það að embættisbústað fyrir sýslumann Norð-Mýlinga, og var það kallað Sýslumannshús. Á árunum 1881-1884 var húsið prestsbústaður […]. Lengst var þó húsið kennt við Magnús Einarsson,“ segir í Byggðasögu Seyðisfjarðar. Nákvæm staðsetning hússins liggur ekki fyrir en af ljósmynd sem tekin var af svæðinu 1895 var það um 30 m austan við Vestdalsá. Næst ánni er grýtt og rof á bakkanum sem hefur gróið. Er flatlent svæði.
Magnúsarhús sést á ljósmynd eftir Frederick W.W. Howell sem tekin var af Vestdalseyri árið 1895 og birtist í bókinni Ísland Howells. Húsið var reisulegt, með hæð og stóru risi með tvöföldum glugga í þakinu bæði að sunnan og norðan. Sunnan við það var timburgirðing en norðan við það (e.t.v. 5 m) glittir í annað hús sem snúið hefur þvert á það eða nálega norður eða suður.¹

Á Vestdalseyri verslun rétt fyrir 1850 en á árunum 1874 til 1913 myndaðist töluverð byggð í kringum Gránufélagsverslunina. Þar var kirkja, barnaskóli, verslun og útgerð. Auk þess var þar rekin prentsmiðja um tíma og veitingahús og þar bjuggu handverksmenn af ýmsu tagi, trésmiðir, gullsmiðir, járnsmiðir, skósmiðir, úrsmiðir ásamt myndasmið. Vestdalseyri varð hluti af Seyðisfjarðarkaupstað árið 1895.²

Mannfjölgunin á Vestdalseyri virðist hafa verið mest á árunum 1880-1900. Þá er íbúatalan á milli 2-3 hundruð manns, þó að sveiflur verði oft milli ára. Á fyrstu áratugum [20. aldar] fer íbúunum eitthvað fækkandi. Um 1920 eru þó þar enn um 20-30 hús sem búið er í.
Á hernámsárunum 1940-1945 hreiðraði setuliðið um sig á Vestdalseyri, og fór þá að verða þröngt fyrir dyrum hjá mörgum. Mun það hafa flýtt fyrir hnignun byggðarinnar sem var þó þegar orðin talsverð. Örlög þessa blómlega þorps virtust vera ráðin. Einstaka fjölskyldur þrauka þó áfram um sinn, en á 7. áratugnum hurfu þeir síðustu á braut. Síðan hefur Vestdalseyri verið eyðibyggð.³

Eins og fram hefur komið var Magnúsarhús prestsbústaður á árunum 1881 til 1884. Þar bjuggu þá séra Jón Bjarnason og Lára Guðjóhnsen kona hans. Einnig má geta þess að þar fæddist sonur Magnúsar, Karl Einarsson (1897-1972), sem frægur varð síðar undir nafninu Karl Dunganon.⁴

Magnús Einarsson (1855-1930) úrsmiður virðist hafa rekið úrsmíðaverkstæði og verslun á Vestdalseyri á árum 1880 til 1914 þegar hann flutti alfarið með Kristjönu Valgerði Guðmundsdóttur (1873-1948) eiginkonu sinni til Kaupmannahafnar. Hann hafði þó alltaf verið með annan fótinn í Færeyjum og Danmörku og fékk hann þá annan til að sjá um verslunina í fjarveru sinni. Í auglýsinum frá þessum tíma sést að Magnús seldi m.a. vefnaðarvöru, vasaúr, skartgripi, gleraugu, borðbúnað og annan húsbúnað. Auk þess verslaði hann með saltfisk, sem hann keypti gegn vörum.⁵

Skálar eru á sunnanverðu Langanesi utanverðu. Þar myndaðist lítið þorp á fyrri hluta 20. aldar vegna nálægðar við gjöful fiskimið. Það dafnaði um tíma en laust eftir miðja öldina var staðurinn kominn í eyði.⁶ Þorsteinn Jónsson hóf útgerð frá Skálum sumarið 1910 og rak hana til ársins 1917 þó hann væri þar einungis á sumrin en hefði lögheimili á Seyðisfirði. Árið 1914 flutti hann frá Vestdalseyri eins og áður sagði.⁷

Lét hann taka húsið í sundur og flytja það að Skálum. Þar reisti hann það á ný og bjó í því á sumrin. … Hús þetta var 14,23×6,27 metra timburhús. Í því var m.a. verslun og stór salur þar sem fólk hans, 25-30 sjómenn og fiskverkafólk víða að af landinu, mataðist. Uppi voru svefnherbergi.⁸

Ekki er ólíklegt að húsið hafi verið flutt á mótorskútunni Öldunni, sem Þorsteinn keypti sama ár. Skipið var um 30 lesta og þó það væri með 11 hestaafla vél voru oftast einnig notuð segl.⁹

Var skútan oftast yfirhlaðin báðar leiðir. Flutti hún salt og matvöru til Skála og saltfisk til baka til Seyðisfjarðar til vöskunar og þurrkunar, einnig lýsi. Oftar en ekki var lestin full af salti, lúkarinn fullur af matvöru og ýmis þungavara á dekki.¹⁰

Ekki hefur þeirri sem þetta skrifar getað áttað sig á hvaða hús á Skálum um er að ræða. Helst berast böndin að Sólbakka (sem lesa má um hér), en það er frekar ágiskun en staðreynd.

Haustið 1946 fluttu síðustu íbúar Skála burt og Skálar fóru í eyði.¹¹ „Flest timburhúsin voru tekin og flutt burt á næstu árum en eftir stóðu steyptir grunnarnir og torfbæirnir sem vitnisburður um það mannlíf sem eitt sinn var á Skálum.“¹²

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 23. janúar, 2026

Heimildaskrá

1
Elín Ósk Hreiðarsdóttir, Kristborg Þórsdóttir og Kristjana Vilhjálmsdóttir (2019). Fornleifar á Vestdalseyri: Deiliskráning á þorpinu og nánasta nágrenni, bls. 65-66. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands. Skýrsla nr. FS692-17191.
2
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995). Húsasaga Seyðisfjarðarkaupstaðar, bls. 16-17. [Seyðisfirði:] Safnastofnun Austurlands og Seyðisfjarðarkaupstaður; Kristján Róbertsson (1995). Byggðarsaga Seyðisfjarðar. Fyrra bindi, bls. 112. Seyðisfirði: Seyðisfjarðarbær.
3
Kristján Róbertsson (1995), bls. 116.
4
Kristján Róbertsson (1995), bls. 115.
5
Með „Thyra“ næst (1891, 21. september). Austri, 1. árg., 5. tbl., bls. 20; Á slóðum Íslendinga í Kaupmannahöfn (1950, 1. júlí). Heima og erlendis, 3. árg., 3. tbl., bls. 21; Bjarki (1898, 22. október). 3. árg., 42. tbl., bls. 168; Bjarki (1897, 14. ágúst). 2. árg., 33. tbl., bls. 132.
6
Friðrik G. Olgeirsson (1998). Langnesingasaga I. Saga byggðar á Langanesi frá landnámi til 1918, bls. 22-23. Reykjavík: Þórshafnarhreppur.
7
Friðrik G. Olgeirsson (2000). Langnesingasaga II. Saga byggðar á Langanesi frá 1918 til 2000, bls. 25-29. Reykjavík: Þórshafnarhreppur.
8
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 27.
9
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 27.
10
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 27.
11
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 51.
12
Friðrik G. Olgeirsson (2000), bls. 51.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 23. janúar, 2026