Lágafellshúsið, Lágamýri 6, Mosfellsbæ

Birna Mjöll Sigurðardóttir, héraðsskjalavörður Mosfellsbæjar, segir eftirfarandi í samantekt sinni um húsið sem nú er skráð númer 6 við Lágumýri í Mosfellsbæ:

Í Sögu Kjalarnesprófastsdæmis segir að presturinn sr. Jóhann Þorkelsson [1851-1944] hafi flutt að Lágafelli árið 1885 og búið í eigin húsi og sama hafi gengt um eftirmann hans, sr. Ólafs Stephensen [1863-1934] sem þjónaði Mosfellingum á árunum 1890-1904. Ólafur þessi gerði samning við Lestarfélag Lágafellssóknar um viðbyggingu við hús sitt árið 1898.
Þegar maður veltir fyrir sér hvenær húsið er byggt má gera ráð fyrir að það hafi verið einhvern tíma í kringum byggingu og vígslu kirkjunnar [1889].
Í ritinu Bókasafn í 100 ár, saga Lestarfélags Lágafellssóknar og Héraðsbóksafns Kjósarsýslu, kemur fram að kirkjan og þinghúsið hafi lengi verið einu samkomustaðir sveitarinnar. Á árunum 1898-1922 fór öll félagsstarfsemi Mosfellinga fram í Lestrarfélagshúsinu eða þangað til Brúarland var byggt [1922-1929].
Viðbyggingin sem Lestrarfélagið byggði [1898] var kallað Þinghúsið eftir að Mosfellshreppur festi kaup á henni [1909].
Viðbyggingin var haldið við húsið með langri járnslá sem lá þvert í gegnum það.  Segir í sögu bókasafnsins að íþóttamannslegir drengir hafi notað þessa slá til ýmissa æfinga um leið og þeir sóttu sér lesningu í bókasafnið í húsinu.
Húsið var flutt árið 1968 á þann stað þar sem það stendur nú.¹Birna Mjöll Sigurðardóttir, héraðsskjalavörður Mosfellsbæjar (2012, 23. apríl). Tölvupóstur í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.

Eiginkona séra Jóhanns Þorkelssonar var Kristín Einarsdóttir (1850-1903), en þau gengu í hjónaband árið 1875. Í ársbyrjun 1890 var Jóhann vígður dómkirkjuprestur í Reykjavík og gegndi því starfi til ársins 1924.²Séra Jóhann Þorkelsson (1944, 28. febrúar). Kirkjublaðið, 2. árg., 4. tbl., bls. 3.

Í húsvirðingabók Mosfellshrepps frá árinu 1909 segir m.a. um íbúðarhúsið á Lágafelli, en þá var Bogi A. J. Þórðarson³Dánarminningu um Boga má finna hér. Bogi var eigandi hússins við Laugaveg 32 í Reykjavík þegar það var flutt. (1878-1945) eigandi hússins:

Þar er 15 ára gamalt tvílyft timburhús, 52,4 fermetrar að grunnfleti með lágu risi, vegghæð 4,7 m. Á þaki og suðurhlið og vesturstafni er bárujárn. Á suðurhlið eru átta sex rúðu gluggar, en fjórir á norðurhlið. Á austurstafni eru tveir gluggar. Neðri hæð hússins er skipt í fjögur herbergi, við suðurhlið eru tvær stofur. Við norðurhlið er svefnherbergi og eldhús en þaðan lá stigi upp á loftið. Þar er sama húsaskipan nema yfir eldhúsinu er svefnherbergi og stigauppgangan er þiljuð af. Í húsinu er ein eldavél, þrír ofnar og reykháfur úr tígulsteini. Húsið er alþiljað og almálað og báðar stofurnar á neðri hæðinni veggfóðraðar.

Kjallari er undir öllu húsinu út klofnu grjóti og steinlímdur, vegghæð 1,7 m að hæð.

Við austurstafn hússins var þinghús hreppsins, 43,6 fermetrar, vegghæð 2,5 m, alþiljað, járnklætt á þak og veggi, tveir 6 rúðu gluggar á hvorri hlið.⁴Héraðsskjalasafn Mosfellsbæjar. Húsvirðingabók Mosfellshrepps 1909-1932, bls. 6 og 59. Sótt 12. ágúst 2025 af https://skjalavefur.hermos.is/main/archive/Mosfellshreppur/. Hér er um að ræða húsið sem Lestrarfélagið Lágafellssóknar byggði árið 1898, sem félagið seldi síðar hreppnum, sem notaði það sem þingstað. Þetta var félagsheimili sveitarinnar fram til ársins 1922 þegar neðri hæðin á Brúarlandi var tekin í notkun. Þinghúsið var síðan nýtt sem skrúðhús fyrir prestinn og seinna sem íbúðarhús.⁵Magnús Guðmundsson 2025, 24. september). Tölvupóstur.

Í blaðinu Hlín frá 1930 segir m.a. frá því þegar Kvenfélag Lágafellssóknar hélt upp á 10 ára afmæli sitt á Lágafelli, en félagið var stofnað árið 1909.

Þegar kvenfjelagið var 10 ára hjelt það afmæli sitt hátíðlegt á annan dag jóla á Lágafelli; var þangað boðið flestum hjónum úr sókninni, eða eins og húsrúm leyfði, 150 manns. Var þá borðað og drukkið í tvennu lagi. Bogi Þórðarson og kona hans, Kristín Lárusdóttir [1883-1967], lánuðu húsnæði endurgjaldslaust. Voru þá allar stofur raflýstar og unaðslegt um að ganga. Konur sáu sjálfar.um matreiðsluna og máttu vera sem heima hjá sjer væru. Á eftir var dansað í þinghúsi hreppsins, og var þá kominn bjartur dagur.⁶Kvenfjelag Lágafellssóknar (1930, 1. janúar). Hlín. Ársrit Sambands norðlenskra kvenna 14. árg., 1. tbl., bls. 13.

Síðustu árin sem húsið stóð á Lágafelli var húsið notað sem starfsmannahús, en árið 1936 byggði Thor Jensen (1863-1947), sem þá átti jörðina, nýtt og glæsilegt íbúðarhús á Lágafelli, sem enn stendur.⁷Friðrik G. Olgeirsson (2001, 1. maí). Thor Jensen á Lágafelli. Mosfellsblaðið, 4. árg., 5. tbl., bls. 16.

Einhvern tíma undir 1960 var búskapur lagður niður á Lágafelli. Þá var starfsmannahúsið hólfað niður í íbúðir og síðar selt til brottflutnings. Steyptur var sökkull fyrir það austan í Sauðholtinu — þar sem nú er komið undir íbúðabyggðina í Hlíðartúni. Ræktunarsambandið, sem hafði aðstöðu í Thorshlöðinni sem sést á myndinni af fénu á Sauðholtstúni, var fengið til að flytja húsið frá Lágafelli og þarna niðureftir. Sigurður Narfi Jakobsson sem þar starfaði var enginn klaufi á dráttarbíl með eftirvagn, en þrátt fyrir kunnáttu hans og aðgætni fór svo að þegar hann mjakaði bílnum með flutninginn inn af Vesturlandsvegi inn í Aðaltúnið lagðist húsið að mestu saman. Þannig stóð það þar sem það var komið í einn eða tvo daga en svo var farið með ruslið á vagninum upp á hlað hjá Ræktunarsamhandinu þar sem það stóð í margar vikur meðan vitrir menn ráðguðust um hvað gera skyldi, fleygja draslinu og byggja nýtt — eða hvað?
Niðurstaðan varð sú að hirða minnst fúnu raftana úr gamla húsinu og hafa það sem nothæft væri í hús sem síðan reis á steypta grunninum þarna neðst í Flugumýrinni. Þar voru svo gerðar nokkrar íbúðir sem leigðar voru og síðar seldar — að minnsta kosti ein, sú sem enn er búið í.
Ég hef það eftir fólki sem þarna hefur átt heima að fleiri hafi verið þar á ferli en þeir sem borguðu leigu. Enda gekk það um tíma undir nafninu Draugahúsið. Enn í dag heyrir maður fólk segja frá mannaferðum innan við suðurgluggana á neðri hæð, þar sem ekkert lifandi fólk hefur haft aðsetur í allmörg ár.⁸Sigurður Hreiðar (2021, 5. september). Sótt 12. ágúst 2025 af https://www.facebook.com/groups/1440922716220013/search/?q=L%C3%A1gafell.

Útlitsteikning Guðmundar Halldórssonar af Lágafellshúsinu frá árinu 1968.

Húsið var reist við Lágumýri 6, þar sem það stendur enn, og má muna fífil sinn fegurri. Á gömlum myndum af húsinu sést að húsið hefur verið lengt til vesturs meðan það stóð á Lágafelli. Gluggar á þeirri viðbyggingu eru minni en á upphaflega húsinu. Ekki verður betur séð þegar húsið er skoðað í dag (2025) að þessi viðbygging við húsið hafi verið flutt með því þegar húsið var flutt. Það sést einnig á teikningu Guðmundar Halldórssonar af húsinu frá árinu 1968. Þá hefur inngönguskúr verið byggður við vesturhlið hússins, sem ekki sést á gömlum myndum af húsinu.⁹Teikning Guðmundar Halldórssonar frá 1968. Sótt 12. ágúst 2025 af https://www.map.is/moso/@367949,408974,z7,0.

Hermt er að húsið standi á mikilli gryfju sem í eru ýmis bílflök og annað sem sveitarfélagið þurfti að losa sig við í hreinsunarátaki þess um 1967.¹⁰Þorkell Guðnason (2026, 2. febrúar). Munnleg heimild. Velta má því fyrir sér hversu góð undirstaða það er.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 3. febrúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Birna Mjöll Sigurðardóttir, héraðsskjalavörður Mosfellsbæjar (2012, 23. apríl). Tölvupóstur í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.
• 2
  Séra Jóhann Þorkelsson (1944, 28. febrúar). Kirkjublaðið, 2. árg., 4. tbl., bls. 3.
• 3
  Dánarminningu um Boga má finna hér. Bogi var eigandi hússins við Laugaveg 32 í Reykjavík þegar það var flutt.
• 4
  Héraðsskjalasafn Mosfellsbæjar. Húsvirðingabók Mosfellshrepps 1909-1932, bls. 6 og 59. Sótt 12. ágúst 2025 af https://skjalavefur.hermos.is/main/archive/Mosfellshreppur/.
• 5
  Magnús Guðmundsson 2025, 24. september). Tölvupóstur.
• 6
  Kvenfjelag Lágafellssóknar (1930, 1. janúar). Hlín. Ársrit Sambands norðlenskra kvenna 14. árg., 1. tbl., bls. 13.
• 7
  Friðrik G. Olgeirsson (2001, 1. maí). Thor Jensen á Lágafelli. Mosfellsblaðið, 4. árg., 5. tbl., bls. 16.
• 8
  Sigurður Hreiðar (2021, 5. september). Sótt 12. ágúst 2025 af https://www.facebook.com/groups/1440922716220013/search/?q=L%C3%A1gafell.
• 9
  Teikning Guðmundar Halldórssonar frá 1968. Sótt 12. ágúst 2025 af https://www.map.is/moso/@367949,408974,z7,0.
• 10
  Þorkell Guðnason (2026, 2. febrúar). Munnleg heimild.