Laugavegur 32, Reykjavík

Heiti: Prenthús – Prentsmiðjuhús – Prentið - Glymjandi

Byggingarár: 1901

Upphafleg notkun: Prentsmiðja og íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Skúli Thoroddsen

Aðrir eigendur:

Um 1913: Bogi Þórðarson

1914: Tómas Jónsson

Upphafleg staðsetning: Bessastaðir, Álftanesi

Flutt: 1913 á Laugaveg 32, Reykjavík

Saga:

Árið 1898 keypti ritstjórinn og athafna- og stjórnmálamaðurinn Skúli Thoroddsen (1859-1916) Bessastaði á Álftanesi og fluttist þangað frá Ísafirði með fjölskyldu sína árið 1901. Þar lét hann gera miklar breytingar og endurbætur á öllum húsakynnum staðarins, lét m.a. setja stóran kvist á fram- og bakhlið Bessastaðastofu, endurbæta kirkjuna og reisa ný útihús. Auk þess lét hann byggja allstórt timburhús suður undir Bessastaðatjörn, um 300 metra norð-austur frá Bessastöðum skammt frá svonefndri Sjóbúðarflöt (á svonefndri Prentsmiðjuflöt). Í húsinu var m.a. prentsmiðja Skúla þar sem hann lét prenta Þjóðvilja sinn, sem hann hóf útgáfu á árið 1886.¹

Í gögnum Skúla hefur fundist virðing á prentsmiðjuhúsinu, en hún er án ártals. Þar segir m.a.:

Prentsmiðjuhúsið er í heild sinni byggt úr norskum viðum. Grunnur undir því er úr grásteini cementeraður að utan. Húsið er allt þiljað norskum palíelborðum og allt málað upp og niðri er allt húsið klætt bárujárni og eru í 3 ofnar hitunarvélar.
Lengd utanmáls 15 álnir, breidd 12 álnir, vegghæð 6½ alin. Rishæð 4½ alin. Grindin er úr 5″x5″ og sperrur úr 4″x4″ trjám. Grindin er að utan fyrst klædd borðum, þá asfalpappa og loks bárujárni og þakið eins klætt. Veggirnir eru þiljaðir að innan og troðnir marhálmi upp í binding.
Herbergjaskipan niðri: Prentstofa í norðurhluta hússins 11½ alin á lengd og 9 álnir á breidd, hæð undir loft 4 álnir og 22 þuml. Bókageymsluherbergi 5¼ alin á lengd og 4¼ á breidd og hæð 4 ál. 22 þ. Herbergi Bókageymsluherbergi. Herbergi fyrir pappír og fleira. Forstofa. Uppi á lofti 1. Íbúðarherbergi í norðurenda. 2. Íbúðarherbergi. 3. Íbúðarherbergi í suðurenda hússins. 4. Næsta herbergi (kennslustofa?). 5. Gangur milli herbergja.²

Í viðbyggingu við húsið var geymdur eldiviður og kol fyrir allan staðinn.

Í prenthúsinu, sem jafnan var kallað Prentið, en þó stundum Glymjandi, sváfu starfsmenn prentsmiðjunnar, yfirleitt tveir prentarar og lærlingur. Í húsinu var börnum Skúla og Theodóru Friðriku Guðmundsdóttur Thoroddsen (þ.e. skáldkonan Theodóra Thoroddsen) (1863-1954) einnig kennt. Yfirleitt voru það námspiltar úr Lærða skólanum í Reykjavík sem fengnir voru til kennslunnar, en þau hjón eignuðust 13 börn og náðu 12 þeirra fullorðnisaldri.³

Talið hefur verið að það merkasta sem prentað var á Bessastöðum hafi verið rímurnar, sem Skúli hafði reyndar byrjað að prenta á Ísafirði. Tíu rímur voru prentaðar á Bessastöðum en þekktastar eru líklega Númarímur eftir Sigurð Breiðfjörð. Á þessum Bessastaðaárum voru einnig prentaðar tvær merkar bækur, þ.e. sjónleikurinn Skipið sekkur eftir Indriða Einarsson og Oddur Sigurðsson lögmaður eftir Jón Jónsson Aðils. Þá hóf Skúli prentun riddarasagna á Bessastöðum og hélt prentun þeirra áfram eftir að prentsmiðjan var flutt til Reykjavíkur.⁴

Árið 1908 fluttist Skúli með fjölskyldu sína og prentsmiðju til Reykjavíkur. Hann hafði látið reisa sér hús að Vonarstræti 12, sem hýsti fjölskyldu hans, en prentsmiðjunni var komið fyrir í viðbyggingu við húsið. Það hús hefur nú verið flutt að Kirkjustræti 4.

Laugavegur 32, Reykjavík, í ágúst 2023. Ljósm.: Ja.is.

Eftir að Skúli flutti til Reykjavíkur keypti Bogi Þórðarson smiður frá Lágafelli prentsmiðjuhúsið, en hann fékk byggingarleyfi fyrir íbúðarhús á lóðinni nr. 32 við Laugaveg í apríl 1913.⁵

Hús Boga var virt í ágúst 1913. Þá voru íbúðir á báðum hæðum hússins. Niðri voru 4 íbúðarherbergi, eldhús, gangur og einn fastur skápur. Allt var þiljað og herbergin með striga og pappír á veggjum og lofti, allt málað. Þar voru tveir ofnar og ein eldavél. Uppi voru einnig 4 íbúðarherbergi, eldhús, gangur og 2 fastir skápar, allt með sama frágangi og niðri. Þar voru sömuleiðis 2 ofnar og ein eldavél.⁶

Árið eftir seldi Bogi Tómasi Jónssyni, sem rak þekkta kjötverslun í kjallaranum á Laugavegi 2, húsið. Tómas bjó um tíma í húsinu og opnaði þar útibú árið 1926. Kjötbúð var rekin í húsinu til ársins 1962. Þó ýmsar breytingar hafi verið gerðar innanhúss hefur þetta gamla timburhús haldið einkennum sínum að mestu. Breyting á gluggum jarðhæðar í stóra verslunarglugga hefur haft hvað mest áhrif á útlit hússins, en sú breyting var gerð þegar farið var að nota jarðhæðina sem verslun í stað íbúðar.⁷

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 22. febrúar, 2024

Heimildaskrá

1
Áki Gíslason (1978). Bessastaðaprentsmiðja og blaðaútgáfa Skúla Thoroddsens, bls. 86-88. Andvari, 103. árg., 1. tbl., 103. árg., bls. 78-109; Gamli Þjóðviljinn á Bessastöðum og í Reykjavík (1976, 31. október). Þjóðviljinn, 41. árg., 245. tbl., bls. 16.
2
Áki Gíslason (1978), bls. 88.
3
Áki Gíslason (1978); Theodóra Thoroddsen (ódags.). Sótt 27. febrúar 2023 af https://skald.is/skaldatal/318-theodora-thoroddsen.
4
Áki Gíslason (1978), bls. 94.
5
Áki Gíslason (1978), bls. 89.
6
Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Aðf. 737. Brunabótavirðingar 1911-1915.
7
Áki Gíslason (1978), bls. 89; Anna Dröfn Ágústsdóttir og Guðni Björn Valberg (2021). Laugavegur, bls. 192. Reykjavík: Angústúra

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 22. febrúar, 2024