Læknishúsið, Laugarási, Biskupstungum

Í lok júlí 1907 kom Friðrik Danakonungur áttundi hingað til lands í opinbera heimsókn ásamt fríðu föruneyti. Hann hélt í ferð um Suðurland 1. ágúst í fylgd íslenskra og danskra hefðarmanna og hafði m.a. næturdvöl á Þingvöllum og við Geysi í Haukadal. Í fylgdarliði konungs töldust rúm 200 manns, sem allir þurftu að fá hesta, nærast og sofa. Undirbúningur fyrir konungskomuna var mikill og hafði staðið lengi. Meðal annars voru reist tvö hús bæði á Þingvöllum (Konungshús og Mikliskáli) og við Geysi, þ.e. Konungshús, sem ætlað var konungi, og skálar fyrir þingmenn og nánasta föruneyti konungs til að gista í og nærast.¹Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958). Íslandsferðin 1907. Frásögn um för Friðriks áttunda og ríkisþingmanna til Færeyja og Íslands sumarið 1907. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja hf. Átta smiðir voru í eina vinnuviku á hvorum stað að koma húsunum upp. Sett var upp rúm í húsinu og sófi, hægindastóll, borð og gólfteppi voru pöntuð sérstaklega til að hafa í húsinu.²Helga Jóna Eiríksdóttir (2008). Konungskoman 1907. Um aðdraganda, undirbúning og afleiðingar hennar fyrir Ísland, bls. 21 og 23. Lokaverkefni til BA-prófs í sagnfræði við Háskóla Íslands.

Jón Magnússon skrifstofustjóri var sá einn maður, sem  hafði skipulagt konungsmóttöku við Geysi og hlaut hann fyrir óspart lof. Bústaður konungs þótti afbragð að herbergjaskipun og þægindum, og ríkisþingmenn fengu til umráða stærðar skála, nýreistan. Var breiður gangur í honum miðjum, en til beggja handa lítil herbergi, búin sömu þægindum og á góðum gistihúsum. Flytja þurfti flest allar nauðsynjar á þennan stað á hestum, alla leið frá Reykjavík, og fóru til þess margar stundir úr vetri og vori.
Alþingismennirnir lágu í tjaldi og létu dönskum þingbræðrum eftir þægilega vist í traustum skála. Það var rétt með naumindum hægt að fá Tryggva gamla Gunnarsson bankastjóra til að láta af útivist í tjaldi og sofa í bedda inni í skála, þegar hann loks hafi leyst úr margs konar vanda, utan dyra.³Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958), bls. 197.

Einn af þeim sem fylgdist með undirbúningi konungs í Haukadal og síðan konungskomunni sjálfri og öllu tilstandinu í kringum hana var Sigurður Greipsson (1897-1985) yngsta barn hjónanna í Haukadal, Katrínar Guðmundsdóttur (1857-1940) og Greips Sigurðssonar (1855-1910). Sigurði litla fannst mikið til koma um allar þessar framkvæmdir og hann æfði glímu með fullvöxnum karlmönnum sem unnu að smíði konungshúsanna. Ef til vill hefur það lagt grunninn að framtíð Sigurðar, því hann var glímukóngur Íslands á árunum 1922 til 1927 og stofnaði Íþróttaskólann í Haukadal 1927 og rak hann samhliða búskapnum samfellt í 43 ár. Einnig má segja að hann hafi verið fyrsti bóndinn á Íslandi sem hafði starf af því að sinna ferðamönnum, því hann fylgdi oft útlendinum um landið og rak veitingasölu í Haukadal.⁴hotelgeysir.is (ódags.). Hótel Geysir. Okkar saga.

Haukadalur og sérstaklega Geysir hafa um aldir laðað að sér fjölda gesta og strax á 19. öld voru seldar veitingar að Laug í Haukadal og þegar heimboðsnefndin bauð upp konungshúsið bauð föðurbróðir Sigurðar Greipssonar, Jón Guðmann Sigurðsson (1862-1910) bóndi að Laug í húsið og notaði til veitingasölu. Hreppsnefnd Biskupstungna bauð hins vegar í stóra skálann.

Árið 1922 keypti Grímsneslæknishérað jörðina Laugarás í Biskupstungum fyrir lækni héraðsins, en læknisbústaðinn vantaði. Þá bauð Magnús Jónsson ráðherra héraðinu að kaupa konungshúsið við Geysi og var því boði tekið. Magnús ráðherra lét rífa húsið, sem þá var járnklætt að utan, en panelklætt að innan, en um flutninginn sá Helgi Ágústsson frá Birtingaholti.⁵Bjarni Harðarson (1994). Laugarás í Biskupstungum. Síðari hluti. Árnesingur III, bls. 165-179; Helga Jóna Eiríksdóttir (2008), bls. 41.

Fékk hann þrjá Tungnamenn þrjá til þess, og var það flutt á útmánuðum á klaka. Lentu þeir í rigningatíð, panellinn skemmdist, og húsið var svo gisið, að varla varð líft í því. Jóhann á Iðu reisti svo húsið. Var það byggt uppi á Laugarásnum, fram á brekkubrúninni.  Helgi fékk Jón Erlendsson frá Sturlureykjum til þess að leggja hitalögn frá hverunum í húsið, en þá var Jón búinn að leggja hitalögn í hús heima hjá sér. Verkfræðingur var Benedikt Gröndal. Jón lagði einfalda gufuleiðslu úr járnrörum og steypti í kringum hverina. Ofna smíðaði hann úr sléttu, galvaniseruðu járni og lóðaði. Ofnarnir entust illa, vildu springa. Einnig þurfti að endurbæta lagnir. En þá þekktist ekki annað. Gufan var notuð til eldunar og upphitunar. Helgi vann með Jóni við að leggja hitann og við frágang á húsinu. Einnig segist Helgi hafa unnið blett kringum húsið með handverkfærum og sáð í það grasfræi. Enginn valtari var til, og stigu læknirinn og fjöskylda [sic] hans grasfræið niður. …
Húsið var eitt hið fyrsta á Suðurlandi, sem hitað var með jarðhita, og fyrsti hverinn, sem var virkjaður var, Draugahver. Gufuofnarnir, sem reyndust eins og fyrr sagði illa, voru fjarlægðir á áliðnu hausti 1926 og komið upp hringrásarkerfi um venjulega ofna og til þess virkjaður nafnlaus hver rétt ofan Bæjarhvers. En gufa til eldunar var notuð fram á fimmta áratug aldarinnar og gafst vel.⁶Bjarni Harðarson (1994), bls. 172.

Fyrsti læknirinn sem settist að í húsinu sumarið 1923 var Óskar Einarsson (1893-1967). Hann bjó þó ekki lengi í húsinu, því hann flutti annað í nóvember 1924.

Húsið þótti ekki vera gott húsnæði, húsið gisið og steypan í kjallarnum léleg og í mars 1938 var ákveðið að bjóða út byggingu nýs læknisbústaðar.⁷Bjarni Harðarson (1994). „Hafist var handa við að rífa gamla húsið í maí ’38 og voru innviðir þess notaðir í nýja húsið eftir föngum, en það var íbúðarhæft í október sama ár. Um sumarið bjó læknirinn, Ólafur Einarsson og fjölskylda hans, í skúr á hlaðinu framan við húsgrunninn, vinnustúlkur hans í öðrum skúr við hlöðuna og vinnumaðurinn í tjaldi. Hús þetta stendur á sama stað og gamla húsið stóð á áður.“⁸Bjarni Harðarson (1994), bls. 172-173. Húsið er nú (2024) númer 1 við Hverabrekku, þar sem göturnar Hverabrekka og Skúlagata mætast.

Leitarorð: Þingvellir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 22. ágúst, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958). Íslandsferðin 1907. Frásögn um för Friðriks áttunda og ríkisþingmanna til Færeyja og Íslands sumarið 1907. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja hf.
• 2
  Helga Jóna Eiríksdóttir (2008). Konungskoman 1907. Um aðdraganda, undirbúning og afleiðingar hennar fyrir Ísland, bls. 21 og 23. Lokaverkefni til BA-prófs í sagnfræði við Háskóla Íslands.
• 3
  Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958), bls. 197.
• 4
  hotelgeysir.is (ódags.). Hótel Geysir. Okkar saga.
• 5
  Bjarni Harðarson (1994). Laugarás í Biskupstungum. Síðari hluti. Árnesingur III, bls. 165-179; Helga Jóna Eiríksdóttir (2008), bls. 41.
• 6
  Bjarni Harðarson (1994), bls. 172.
• 7
  Bjarni Harðarson (1994).
• 8
  Bjarni Harðarson (1994), bls. 172-173.