Íþróttahúsið Laugarvatni

Heiti: Mikliskáli – Listamannaskálinn – Fimleikahús – Smíðahús

Byggingarár: 1907 ?

Rifið: 2007

Upphafleg notkun: Gildaskáli

Fyrsti eigandi: Landssjóður

Aðrir eigendur:

1931: Héraðsskólinn Laugarvatni

Upphafleg staðsetning: Efri-Vellir, Þingvöllum

Fyrst flutt: ? Kirkjustræti 12 í Reykjavík

Flutt: 1931 að Laugarvatni

Hvernig flutt: Tekið niður

Fimleikahúsið nýreist á Laugarvatni. Heimild: Eyrún Ingadóttir (2000, 8. janúar). Listaskáli verður að fimleikahús. Lesbók Morgunblaðsins, 75. árg., bls. 12-13.

Fimleikahúsið á Laugarvatni skömmu áður en það var rifið. Ljósm.: Pálmi Hilmarsson.

Saga:

Í apríl 2010 hafði Pálmi Hilmarsson samband við Húsafriðunarnefnd í leit að upplýsingum. Hann var þá að velta fyrir sér hvort skáli einn mikill sem reistur var á Þingvöllum árið 1907 væri sama húsið og reist var sem listamannaskáli við Alþingishúsið 1930, tekinn niður árið 1931 og reist að nýju sem fimleikahús á Laugarvatni.¹ Ekki hefur reynst unnt að staðfesta tilgátu Pálma um uppruna hússins, en þar sem hún er hreint ekki óhugsandi verður saga hússins látin hefjast á Þingvöllum.

Í lok júlí 1907 kom Friðrik Danakonungur áttundi hingað til lands í opinbera heimsókn ásamt fríðu föruneyti. Íslenskir og danskir fylgdarmenn hans héldu til Þingvalla 1. ágúst þar sem haldin var mikil hátíð áður en haldið var lengra austur á bóginn. Í fylgdarliði konungs töldust rúm 200 manns, sem allir þurftu að fá hesta, nærast og sofa. Talið er að til Þingvalla hafi skundað milli þrjú til fjögur þúsund manns af þessu tilefni. Því hafði mikill undirbúningur farið fram á Þingvöllum. Meðal annars voru reist á Efri-Völlum tvö timburhús, Konungsskáli, sem ætlaður var konungi, og stór gildaskáli, þar sem ríkisþingmenn og nánasta föruneyti konungs átti að hafa næturstað. Aðrir gistu í tjöldum á völlunum.² Um hönnun gildaskálans sáu Kjörboe verkfræðingur og Magnús Blöndal byggingameistari, en um smíði beggja húsanna sá Jónas H. Jónsson og menn hans, alls átta smiðir, og mun það hafa tekið hópinn vikutíma að reisa báða skálana í júní 1907.³ Í gildaskálanum „höfðu verið settar á laggirnar, meðfram langveggjum lokhvílur handa þremur saman, allar búnar nauðsynlegustu snyrtitækjum.“⁴

Klukkan átta blésu lúðrar til kvöldverðar í gildaskálanum, en þar fóru fram veizluhöld, auk gistingar fyrir föruneyti konungs og ríkisþingmenn. Gildaskálinn er allhaglega gerður í forn-íslenzkum stíl, 100 feta langur og h. u. b. 70 fet á breidd. Að fornum sið berst borðsalnum birta að ofan, inn um glugga, sem hver hafði níu rúður. Þarna rúmast sæti handa 200 manns, og beint á móti höfuðinngöngu rís hásæti handa konungi, snilldar útskurður, fyrir miðjum langvegg hinum mikla, samkvæmt gamalli venju. Veggi skreyta skildir með viðeigandi merkjum og ofnir reflar af mikilli list. Yfir höfuðdyrum rísa vindskeiðar með drekahöfðum og sporðum, en þar fyrir neðan standa þessi orð letruð: Velkominn til Þingvalla, konungur vor og gestir! Hurðir eru skreyttar útskurði og á mæni reka drekar sporð á loft. Allan útskurð hefir Stefán Eiríksson gert af miklum hagleik.⁵

Í október 1910 auglýsti Stjórnarráð Íslands Miklaskála nokkrum sinnum til sölu í blaðinu Ísafold.⁶ Í frétt um söluna í Fjallkonunni sama ár er lýst furðu á því að skálinn hafi ekki verið tekinn niður fyrr, því strax í upphafi var ljóst að hann hafi verið reistur til bráðabirgða og rétt hefði verið að selja hann meðan eitthvert verð fékkst fyrir viði hans, en ekki bíða þar til járn og viðir væru farnir að skemmast og gluggar að fúna.⁷ Ekki hefur verið unnt að finna upplýsingar um það hvort af sölunni varð þó vitað sé að í nóvember 1916 er búið að rífa skálann.⁸

Ef fylgt er tilgátu Pálma Hilmarssonar er næst vitað um tilvist skálans þegar hann var reistur í Reykjavík árið 1930.

Í bókinni Kvosin segir:

Í tilefni af Alþingishátíðinni 1930 fengu samtök listamanna leyfi til að reisa sýningarskála á baklóð hússins Kirkjustrætis 12 [þ.e. á bak við Alþingishúsið]. Þar var haldin myndlistarsýning í tilefni hátíðarinnar. Skáli þessi stóð ekki lengi, enda var hann reistur með því skilyrði.⁹

Um þennan skála segir í bókinni Alþingishátíðin 1930:

Almenn listsýning var opnuð mánudaginn 23. júní. Hafði verið komið upp skála allmiklum til bráðabirgða á baklóð vestan við Alþingishúsgarðinn. Var gengið í skálann frá Kirkjustræti og var þetta ágætur staður og mjög sæmilegur sýningarsalur.
Á sýningu þessari voru 250 listaverk eftir 16 listamenn. Var sýningin mjög vel sótt, og sýndi hún góða mynd af íslenzkri list þetta merkisár, en fátt mun nú finnast um hana ritað.¹⁰

Árið 1942 fengu listamenn að reisa annan sýningarskála á sama stað, en það hús er ekki til umfjöllunar hér.¹¹

Héraðsskólinn á Laugarvatni var settur 1. nóvember 1928. Haustið 1931 var ákveðið að bæta þyrfti íþróttaaðstöðu í skólanum og var þá gripið til þess ráðs fyrir milligöngu Jónasar frá Hriflu, sem þá var dóms- og kennslumálaráðherra, að kaupa sýningarskála Alþingishátíðarinnar, taka hann niður og reisa að nýju á Laugarvatni. Í nóvember fóru skólasveinar til Reykjavíkur ásamt Þórarni Sveinssyni smíðakennara við skólann í þeim tilgangi að taka skálann niður.¹²

Þegar þeir ætluðu að hefjast handa við að rífa skálann kom í ljós að einn listamaður var ekki búinn að taka niður listaverk sín. Því tóku þeir þau niður af veggjum og lögðu varlega á góðan stað. Svo virðist sem þessi listamaður hafi verið ósáttur við það því þegar hann kom að sækja listaverkin varð hann fjúkandi reiður. Hann tilkynnti Þórarni að þeir hefðu engan rétt haft á að taka málverkin niður og vildi að þeir færu strax. Listamaðurinn var að því kominn að ráðast á Þórarin en skólapiltar slógu skjaldborg í kring um hann, vopnaðir, sögum og hömrum. Listamaðurinn sá að við ofurefli var að etja og hélt á brott.
Alls munu skólapiltar hafa verið í eina viku í höfuðstaðnum að rífa skálann, naglhreinsa timbrið, aka því í Völund og láta strjúka af því þar. Ólafur Ketilsson bílstjóri flutti svo byggingarefnið austur á Laugarvatn.¹³

Þann 11. desember var hafist handa við að reisa fimleikahúsið og unnu nemendur skólans, bæði piltar og stúlkur, við það ásamt Sveinbirni Kristjánssyni smið. Þann 20. febrúar árið eftir var húsið fullbyggt og það tekið í notkun með pompi og prakt. Þá var listaskálinn orðinn að stærsta íþróttahúsi landsins, 20 x 10 metrar að gólffleti, auk tveggja fataherbergja, salerna, baðklefa og anddyris. Árið 1938 var gufubaðinu landsfræga bætt við húsið og var þá baðklefa íþróttahússins skipt í tvennt svo hann nýttist einnig gufubaðsgestum. Eftir að nýtt og glæsilegt íþróttahús var tekið í notkun á Laugarvatni árið 1946 var fimleikahúsinu breytt í smíðahús.¹⁴

Smíðahúsið var rifið árið 2007 og gufubaðinu lokað.¹⁵

Leitarorð: Þingvellir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Pálmi Hilmarsson (2010, 28 apríl). Tölvupóstur.
2
Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958). Íslandsferðin. Frásögn um för Friðriks áttunda og ríkisþingmanna til Færeyja og Íslands sumarið 1907. Geir Jónasson þýddi. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja; Margrét Hallmundsdóttir o.fl. (2023, febrúar). Fornleifaskráning innan þjóðgarðsins á Þingvöllum vegna deiliskipulags, bls. 151-152. Bolungarvík: Náttúrustofa Vestfjarða.
3
Jón Valur Jónsson (2010). Óbirt ritgerð um byggingarlista á Íslandi á 20. öld unnin í Listaháskóla Íslands, bls. 2.
4
Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958), bls. 164.
5
Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958), 165-166.
6
Mikli-skáli (1910, 8. október). Ísafold, 37. árg., 64. tbl., bls. 251.
7
Mikli-skáli (1910, 8. nóvember). Fjallkonan, 27. árg., 43. tbl., bls. 170-171.
8
Synodushald að sumri (1916, 1. nóvember). Nýtt kirkjublað, 11. árg., 21. tbl., bls. 253-254.
9
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 213. Reykjavík: Torfusamtökin.
10
Magnús Jónsson (1943). Alþingishátíðin 1930, bls. 369. Reykjavík: Leiftur.
11
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 213.
12
Eyrún Ingadóttir (2000, 8. janúar).
13
Eyrún Ingadóttir (2000, 8. janúar), bls. 12.
14
Eyrún Ingadóttir (2000, 8. janúar).
15
Smíðahúsið, Laugarvatni, verknr. 1228 í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 14. desember, 2023