Litlaljót, Básar, Goðalandi, Rangárþingi eystra

Heiti: Pálshús - Litlaljót - Litla Ljót

Byggingarár: 1903

Rifið: 1985

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Einar Bjarnason ?

Aðrir eigendur:

< 1906: Páll Jónsson og Elín Hjartardóttir

< 1976: Björn Magnússon og Sigrún Kaaber

1976: Útivist

Upphafleg staðsetning: Bræðraborgarstígur 39, Reykjavík

Fyrst flutt: 1975 ? að vélsmiðjunni Keili við Kleppsmýrarveg, Reykjavík

Aftur flutt:

1976 á Ártúnshöfða í Reykjavík

1980 í Bása, Goðalandi, Rangárþingi eystra

Hvernig flutt: Í heilu lagi

Saga:

Í september árið 1903 var virt til brunabóta hús sem Einar Bjarnason hafði látið byggja á lóð sinni við Kaplaskjólsveg. Húsið var síðar skráð við Bræðraborgarstíg 39 og stóð á horni Bræðraborgarstígs og Sólvallagötu.¹

Í virðingunni var húsið sagt einloftað með lágu risi, byggt af bindingi, klætt utan með óplægðum borðum, pappa og járni þar yfir. Útveggir voru einangraðir með marhálmi og þak var klætt járni. Í húsinu voru tvö íbúðarherbergi, eldhús og einn fastur skápur, sem allt var þiljað og málað. Þar var einn ofan og ein eldavél. Kjallari var undir öllu húsinu. Við austurhlið hússins var inngönguskúr, sem einnig var byggður úr bindini og kæddur utan með plægðum borðum, pappa og járni. Járn var á þaki hans. Hann var hólfaður í tvennt. Grunnflötur hússins var tæpir 28 fermetrar, en inngönguskúrinn var 8 fermetrar til viðbótar.²

Þó Einar Bjarnason hafði látið byggja húsið er ekki víst að hann hafi búið þar, því Guðjón Friðriksson sagnfræðingur segir að hjónin Páll Jónsson (1868-1918) og Elín Hjartardóttir (1872-1935) hafi reist húsið árið 1903 og nefnt Pálsbæ og í manntali árið 1906 kemur fram að þau hjón búa þá í húsinu ásamt tveimur börnum, vinnukonu og tökubarni.³

Páll lést í Spænsku veikinni í nóvember 1918 en Elín lést árið 1935 og bjó þá enn á Bræðraborgarstíg 39.⁴

Árið 1978 var reist stórt steinsteypt sambýlishús á lóðunum númer 39, 41 og 43 við Bræðraborgarstíg. Þegar gamla húsið þurfti að víkja nokkru áður voru hjónin Björn Magnússon og Sigrún Kaaber eigendur þess. Þau höfðu látið smíða efnismikla stálgrind undir húsið, sem var nokkru stærri en grunnflötur þess, og flutt það að vélsmiðjunni Keili við Kleppsmýrarveg. Hugðust þau flytja það út út bænum og nota húsið sem sumarhús. Til þess kom þó ekki því félagið Útivist, sem stofnað hafði verið árið 1975, festi kaup á húsinu og lét flytja það til geymslu á Ártúnshöfða.

Um svipað leyti eignaðist Útivist annað gamalt hús, sem staðið hafði við Grettisgötu 5, en skyldi nú fjarlægja. Það hús hafði einnig verið byggt árið 1903.⁵

Um þetta hús má lesa hér: https://husaflutningar.is/grettisgata-5-basar-godalandi-rangarthingi-eystra/.

Pálshús flutt í Bása sumarið 1980. Ljósm.: Ragnar Bjarnason. Sótt 4. maí 2025 af https://www.facebook.com/photo/?fbid=548758841962920&set=g.331149567095405.

Þó deila megi um hvort kalla megi húsið við Grettisgötu 5 flutningshús er enginn vafi um það varðandi húsið við Bræðraborgarstíg 39. Það var flutt í heilu lagi í Bása í Goðalandi sama sumar, þ.e. árið 1980, og var komið fyrir um 30 m frá grunni stóra skálans. Vel gekk að flytja húsið nema hvað það reyndist of breitt fyrir Þjórsárbrú og þurfti því að saga af þakskeggi þess svo haldið yrði áfram. Þetta hús var notað sem vinnuskúr og mötuneyti þeirra sem unni við smíði stóra skálans og svefnskáli yfirmanna á staðnum. Húsið fékk nafnið Litlaljót og það var húsið kallað meðan það stóð.⁶

Þar voru einnig haldnar kvöldvökur þegar vinnu var lokið á laugardögum.
Félagskonur önnuðust matseld af mikilli snilld. Oftast voru tvær eða þrjár ráðskonur sem töfruðu fram gómsæta rétti, um miðjan dag og á kvöldin, en kaffi var drukkið þar á milli með smurðu brauði og öðru meðlæti. ⁷

Síðar var ákveðið að lagfæra og endurnýja gamla húsið svo unnt yrði að nota það til gistingar og til að hafa það opið allt árið svo loka mætti stóra skálanum yfir veturinn. „Þegar til átti að taka með lagfæringu og endurnýjun gamla hússins, reyndust viðir þess of fúnir til þess að um lagfæringu gæti orðið að ræða.“ Var því ráðist í að byggja nýtt hús. Nýja húsið var tilbúið árið 1985 og var þá gamla húsinu frá 1903 fargað. ⁸

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 28. maí, 2025

Heimildaskrá

1
Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Húsaskrá yfir hús í Reykjavík. Sótt 4. maí 2025 af husaskra_reykjavikur.pdf.
2
Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar. Bók 02-04-1900 til 13.11.1905. Aðf.nr. 735. Brunabótanr. 767. Sótt 4. maí 2025 af Bók 02-04-1900 til 13-11-1905 Aðfnr 735.
3
Guðjón Friðriksson. Alfræði Reykjavíkur. Sótt 4. maí 2025 af Alfræði Reykjavíkur | Guðjón Friðriksson; Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Manntal í Reykjavík og Seltjarnarnesi 1906. Sótt 4. maí 2025 af Manntal í Reykjavík og Seltjarnarnesi 1906.
4
Dánartilkynning (1935, 24. apríl). Vísir, 25. árg., 110. tbl., bls. 1.
5
Sigurþór Þorgilsson (1985). Útivist 10 ára. Sótt 4. maí 2025 af Útivist – Útivist 10 ára.
6
Sigurþór Þorgilsson (1985). Útivist 10 ára. Sótt 4. maí 2025 af Útivist – Útivist 10 ára; Jón I. Bjarnason (ódags.). Skáli byggður í Básum. Sótt 4. maí 2025 af Útivist – Skáli byggður í Básum; Gunnar Hólm Hjálmarsson (2025, 27. maí). Tölvupóstur.
7
Jón I. Bjarnason (ódags.). Skáli byggður í Básum. Sótt 4. maí 2025 af Útivist – Skáli byggður í Básum.
8
Jón I. Bjarnason (ódags.). Skáli byggður í Básum. Sótt 4. maí 2025 af Útivist – Skáli byggður í Básum; Gunnar Hólm Hjálmarsson (2025, 27. maí). Tölvupóstur.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 28. maí, 2025