Borgir í Nesjum, Hornafirði

Sumarið 1861 var fyrsta verslunarskipinu siglt inn á Papós í landi Syðri-Fjarðar í Lóni í Austur-Skaftafellssýslu. Í byrjun árs 1863 var Papós löggiltur sem verslunarstaður og þar með mátti reisa verslunarhús við ósinn. Ári síðar hófst þar föst búseta þegar Jörgen Johnsen kaupmaður lét reisa þar verslunarhús, svokallaða Krambúð, sem jafnframt var íverustaður þeirra sem störfuðu við verslunina. Sumarið 1867 lét Johnsen

… reisa annað hús á Papósi, svokallað Efrapakkhús, sem stóð rétt fyrir ofan Krambúðina og var næstum jafnstórt henni. Á lofti nýja hússins var móttaka ullar en niðri matvörugeymsla. Á milli húsanna var timburport. Nokkrum árum síðar var Neðrapakkhúsið byggt niðri við bryggjuna. Þetta var einlyft hús en grunnflötur þess var svipaður hinum tveimur húsunum. Neðrapakkhúsið var geymslustaður varnings af grófara taginu og þar var einnig saltað kjöt og gærur.¹Arnþór Gunnarsson (1997). Saga Hafnar í Hornafirði. Fyrra bindi. Aðdragandi búsetu og frumbýlisár, bls. 22. Hornafirði: Hornafjarðarbær.

Verzlunarhúsin voru vönduð að viðum og sterkbyggð. Öll voru þau tjörguð, og var því fremur dökkt yfir staðnum. …
Að húsagerð fyrir Papósverzlun unnu þeir helzt Eyjólfur Sigurðsson, húsasmiður á Horni, Eymundur Jónsson í Dilksnesi, Jón Jónsson í Hólum og Benedikt Þorkelsson frá Stafafelli. Allt voru þetta lærðir smiðir.²Þorleifur Jónsson (1950). Samgöngur og verzlunarhættir Austur-Skaftfellinga, bls. 30-31. Reykjavík: Norðri.

Staða Papósverslunar veiktist verulega á 9. áratug aldarinnar þegar verslun hófst á Hornafirði, sem var miklu nær miðju sýslunnar en Almannaskarð hafði ætíð verið erfiður farartálmi þeim sem það þurfti að fara. Það varð einnig verslun á Hornafirði til framdráttar að árið 1891 keypti danskur kaupmaður Papósverslunina, Christian Nielsen, sem Austur-Skaftfellingar vissu lítil sem engin deili á og höfðu enga hugmynd um framtíðaráform hans. Enda kom á daginn að verslunar­reksturinn fór úr böndunum og lítið var á hann að treysta. Árið 1895 festi Thor E. Tulinius umboðsmaður íslenskra kaupmanna í Kaupmannahöfn kaup á versluninni en seldi hana bróður sínum Otto Tulinius þegar í stað og verður ekki betur séð en þeir bræður hafi frá upphafi verið staðráðnir í því að flytja verslunina til Hornafjarðar.

Ekki er með öllu ljóst hvað varð um Efrapakkhúsið og Neðrapakkhúsið á Papósi en þó virðist sem einungis annað þeirra hafi að öllu leyti verið notað við uppbygginguna á Höfn því að um þetta leyti var nýtt bæjarhús reist í Borgum í Nesjum úr viðum frá Papósi.³Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 141. Hefur hitt pakkhúsið verið nýtt í það verk. Líklegt má telja að staðið hafi verið að flutningi þessara húsa með svipuðu móti og Krambúðarinnar.

Hákon Finnsson hóf búskap í Borgum árið 1920. Í riti sínu, Saga smábýlis 1920-1940, lýsir hann íbúðarhúsunum í Borgum þannig þegar hann tók við jörðinni:

Á Borgum voru, eftir því sem þá gerðist, mikil húsakynni. Bæjarhúsin voru 2 sambyggð timburhús, en enginn torfbær. Húsin voru nú orðin mikið úr sér gengin, enda bygð fyrir 30-40 árum af Þorgrími Þórðarsyni, sem var héraðslæknir sýslunnar og bjó um 20 ár í Borgum. Eldra húsið hafði verið byggt upp úr nýju og góðu efni, og allt járnvarið, en hitt verið flutt af Papósi, þegar verzlunin þar var lögð niður.
Nú voru bæði húsin orðin svo hrörleg, að lítt voru notandi fyrir mannabústaði, þó sýnilegt væri, að við yrðum að bjargast við þau næstu árin.⁴Hákon Finnsson (1943). Saga smábýlis 1920-1940, bls. 34-36. [Reykjavík:] Búnaðarfélag Íslands.

Af nánari lýsingu Hákonar af húsunum má ráða að svo mikið hafi pakkhúsinu verið breytt að vart getur talist sama húsið þó viðirnir hafi verið nýttir.

Sumarið 1929 réðst Hákon í byggingu á nýju íbúðarhúsi, sem var steinsteypt með þremur burstum⁵Hákon Finnsson (1943), bls. 107-116. og stendur það hús enn.

Borgir í Nesjum. Myndatexti í Sarpi.is: „Héraðslæknisbústaðurinn að Borgum í Nesjum,Bæinn reistu Þorgrímur Þórðarson læknir og kona hans Jóhanna Ludvigsdottir Knudsen. húsið var byggt 1886 úr timbri en hitt var flutt frá Papósi árið 1897 þegar verslun var lögð þar niður. Hjalti Finnson og fjölskylda bjuggu í húsinu til 1929 en þá var það rifið. Óvíst hvenær myndin var tekin en Þorgrímur flutti úr sveitinni árið 1905 og hafi JJD tekið þessar myndir af þeim hjónum fyrir austan er mögulegt að myndin af bænum sé tekin fyrir 1905. Fylgir líka sögunni að húsin voru klædd bárujárni um aldamótin. (2017).“ Sarpur.is. Sótt 13. janúar 2026 af https://sarpur.is/is/collection/item/745406/.

Leitarorð: Hornafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. janúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Arnþór Gunnarsson (1997). Saga Hafnar í Hornafirði. Fyrra bindi. Aðdragandi búsetu og frumbýlisár, bls. 22. Hornafirði: Hornafjarðarbær.
• 2
  Þorleifur Jónsson (1950). Samgöngur og verzlunarhættir Austur-Skaftfellinga, bls. 30-31. Reykjavík: Norðri.
• 3
  Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 141.
• 4
  Hákon Finnsson (1943). Saga smábýlis 1920-1940, bls. 34-36. [Reykjavík:] Búnaðarfélag Íslands.
• 5
  Hákon Finnsson (1943), bls. 107-116.