Heppuvegur 1, Gamlabúð, Höfn

Heiti: Krambúð - Gamlabúð - Byggðasafn Austur-Skaftafellssýslu - Sýslusafnið

Byggingarár: 1864

Upphafleg notkun: Verslunar- og íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Jörgen Johnsen kaupmaður í Flensborg í Hafnarfirði

Aðrir eigendur:

1891: Christian Nielsen kaupmaður í Kaupmannahöfn

1895: Thor E. Tulinius

1895: Otto Tulinius

Upphafleg staðsetning: Papós við Papafjörð, Austur-Skaftafellssýslu

Fyrst flutt: 1897 að höfninni á Höfn í Hornafirði

Flutt: 1977 á safnasvæði Byggðasafns Austur-Skaftafellssýslu við Hafnarbraut

Aftur flutt:

2012 að höfninni á Höfn, Heppuveg 1

Hvernig flutt: 1897 var húsið tekið í sundur og flutt á fleka sem dreginn var af árabátum

Gamlabúð við höfnina áður en hún var flutt.

Þorleifur Jónsson (1950), bls. 63. Þorleifur Jónsson (1950). Samgöngur og verzlunarhættir Austur-Skaftfellinga. Reykjavík: Norðri

Gamlabúð við höfnina áður en hún var flutt. Ljósm. sótt 1. nóvember 2023 af https://www.facebook.com/PakkhusRestaurant.

Saga:

Sumarið 1861 var fyrsta verslunarskipinu siglt inn á Papós í landi Syðri-Fjarðar í Lóni í Austur-Skaftafellssýslu. Í byrjun árs 1863 var Papós löggiltur sem verslunarstaður og þar með mátti reisa verslunarhús við ósinn. Ári síðar hófst þar föst búseta þegar Jörgen Johnsen kaupmaður lét reisa þar verslunarhús, svokallaða Krambúð, sem jafnframt var íverustaður þeirra sem störfuðu við verslunina. Húsið var tvílyft, næstum 110 fermetrar að grunnfleti. Í húsinu var sölubúð, vörugeymsla, skrifstofa, íbúð kaupmanns og svefnherbergi starfsfólks. Auk þess var stór arinn hlaðinn úr múrsteini í húsinu ásamt ferköntuðum reykháfi.¹

… uppi yfir búðinni var vörugeymsla. Hús þetta var með „brotnu“ þaki, sem kallað var. Var því loftrýmið gott. Húsið var byggt úr timbri af traustum viðum. … Verzlunarhúsin voru vönduð að viðum og sterkbyggð. Öll voru þau tjörguð, og var því fremur dökkt yfir staðnum. …
Að húsagerð fyrir Papósverzlun unnu þeir helzt Eyjólfur Sigurðsson, húsasmiður á Horni, Eymundur Jónsson í Dilksnesi, Jón Jónsson í Hólum og Benedikt Þorkelsson frá Stafafelli. Allt voru þetta lærðir smiðir.²

Hafnaraðstaða var ekki góð í ósnum sem varð til þess að fjögur skip slitnuðu upp á legunni og strönduðu og átti því verslunarstaðurinn undir högg að sækja.³ Staða Papósverslunar veiktist einnig verulega á 9. áratug aldarinnar þegar verslun hófst á Hornafirði, sem var miklu nær miðju sýslunnar en Almannaskarð hafði ætíð verið erfiður farartálmi þeim sem það þurfti að fara. Það varð einnig verslun á Hornafirði til framdráttar að árið 1891 keypti danskur kaupmaður Papósverslunina, Christian Nielsen, sem Austur-Skaftfellingar vissu lítil sem engin deili á og höfðu enga hugmynd um framtíðaráform hans. Enda kom á daginn að verslunarreksturinn fór úr böndunum og lítið var á hann að treysta. Árið 1895 festi Thor E. Tulinius umboðsmaður íslenskra kaupmanna í Kaupmannahöfn kaup á versluninni en seldi hana bróður sínum Ottó Tulinius þegar í stað og verður ekki betur séð en þeir bræður hafi frá upphafi verið staðráðnir í því að flytja verslunina til Hornafjarðar.⁴ Þorleifur Jónsson segir eftirfarandi um þessa framkvæmd Ottós:

Hann var sérstakur athafna- og dugnaðarmaður, og þegar hann hafði kynnt sér aðstæður allar í Hornafirði, þá varð hann sannfærður um, að öll skilyrði væru betri hér en á Papós. Honum hefur og sjálfsagt fundizt, að þetta væri hentugt verkefni fyrir sig, ungan manninn (þá 28 ára), að flytja búferlum, taka sig upp með verzlunina og heila hafurtaskið og færa sig um set. Það væri eitthvað hreystilegra en sitja yfir litlu verkefni á Papós. En mörgum öðrum fannst það þó ekki lítið átak að rífa öll hús á Papós, flytja þau til Hornafjarðar og reisa þau þar að nýju. Tókst þetta að mestu á einu ári eða svo.⁵

Í janúar 1897 hófst vinna við grunna íbúðarhúss og verslunarhúss við Hafnarvík og lauk því verki um miðjan apríl. Íbúðarhúsið var að mestu reist úr nýjum viðum, því það var reist áður en Krambúðin á Papósi var rifin, en notaðir voru viðir úr Krambúðinni í verslunarhúsið. Auðséð er að lögð hefur verið áhersla á að vanda til verks því⁶

[s]miðirnir höfðu þann háttinn á að merkja hvern planka jafnharðan og hann var fjarlægður úr húsunum og flýtti það fyrir uppbyggingunni á Höfn. Annars er margt á huldu um hvernig húsflutningunum var háttað og ekki við annað að styðjast í þeim efnum en fáorðar og að sumu leyti ónákvæmar heimildir. Þó bendir flest til að í fyrstu hafi menn ætlað að flytja húsaviðinn á hrossum landveg um Almannaskarð en stórviðurinn reyndist óþjáll í meðförum, enda um brattan fjallveg að fara, auk þess sem hálfgerðar vegleysur tóku við fyrir neðan Almannaskarð.⁷

Því var brugðið á það ráð að flytja viðinn sjóleiðina. „[S]míðaður [var] fleki úr stórviði í flæðarmálinu við Papósverslun, hlaðið á hann timbri og mannaðir þrír árabátar til að róa með flekann út fyrir Horn og inn á Hornafjörð.“⁸ Það kom í ljós að viðir Krambúðarinnar á Papósi voru orðnir verulega fúnir, en ætla má að það besta hafi verið notað við smíði verslunarhússins á Höfn, sem gengið hefur undir nafninu Gamlabúð. Því er ekki vitað hvort nýja húsið hafi verið eftirmynd hússins á Papósi, en þakinu hefur að minnsta kosti verið breytt ef marka má lýsingu hér að framan.⁹

Gömlubúð er lýst þannig í bókinni Saga Hafnar í Hornafirði:

Gamlabúð er tvílyft timburbygging, 105 fermetrar að grunnmáli, með hlöðnum kjallara. Sölubúð var í austurhluta neðri hæðar og var gengið inn í hana að norðanverðu. Sölubúðin var um 50 fermetrar og skipti búðarborð henni í tvo hluta. Viðskiptavinir gátu virt fyrir sér vöruúrvalið yfir afgreiðsluborðið en fyrir innan sóttu afgreiðslumenn vörur í hillur, skúffur og skápa eftir óskum viðskiptavinanna. Púlt var á slagbekknum og á því skrifuðu afgreiðslumennirnir nóturnar. Í sölubúðinni voru vefnaðarvörur, matvörur í stykkjatali og ýmiss konar smávarningur en kornvörur, kaffi, sykur og fleira var geymt í sekkjum í vesturhluta neðri hæðar og á lofti. Konum sem hugðust kaupa vefnaðarvöru var venjulega boðið inn fyrir búðarborðið svo að þær gætu handleikið vefnaðinn í hillunum. Brauð, kex, kringlur, rúsínur og fleiri matvörur voru geymdar í skúffum en brjóstsykur í staukum.
Kjallari Gömlubúðar var í tvennu lagi. Í öðrum hlutanum var geymt salt og ýmislegt sem þoldi langa geymslu en í hinum hlutanum var kjöt saltað í tunnur á haustin. Í viðbyggingu við austurgafl Gömlubúðar voru tvö lítil skrifstofuherbergi, ullargeymsla og vörugeymsla og í kjallara viðbyggingarinnar var kjötsala.¹⁰

Gamlabúð var aðalverslunarhúsið á Höfn þar til 1937 þegar nýtt verslunarhús Kaupfélags Austur-Skaftfellinga var tekið í notkun. Eftir það var gamla húsið aðallega notað sem geymsluhús og um tíma var þar starfandi fyrsta bakaríið á Höfn.¹¹

Gamlabúð meðan hún hýsti byggðasafn Austur-Skaftellinga.
Sótt 1. nóvember 2023 af https://icelandictimes.com/is/search_page/gamlabud-folk-museum/

Árið 1977 var ákveðið að hluta húsið í tvennt og flytja þetta elsta hús sýslunnar á nýjan grunn við svonefnda Síla nokkru utan við kauptúnið. Þar var húsið gert upp í þeim tilgangi að vera sýningarhúsnæði Byggðasafns Austur-Skaftfellinga. Þremur árum síðar, eftir endurbyggingu og aðlögun að nýjum notum, var safnahúsið opnað almenningi. Stefán Örn Stefánsson arkitekt stjórnaði framkvæmdum, en um verklegu hliðina sáu þeir Þórketill Sigurðsson smiður og Jóhannes Arason hleðslumaður.¹²

Árið 2012 var svo húsið flutt aftur á sinn gamla stað, eða því sem næst, við höfnina á Höfn, og er nú númer 1 við Heppuveg. Þar var húsið sett á nýja steypta kjallarahæð. Árið eftir var opnuð í húsinu gestastofa Vatnajökulsþjóðgarðs þar sem er upplýsingaþjónusta fyrir ferðamenn, starfsaðstaða fyrir starfsmenn þjóðgarðsins og sýningar um þjóðgarðinn og sögu Gömlubúðar.¹³

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Arnþór Gunnarsson (1997). Saga Hafnar í Hornafirði. Fyrra bindi. Aðdragandi búsetu og frumbýlisár, bls. 20-141. Hornafirði: Hornafjarðarbær.
2
. Þorleifur Jónsson (1950). Samgöngur og verzlunarhættir Austur-Skaftfellinga, bls. 30-31. Reykjavík: Norðri.
3
Stefán Jónsson (1987). Um Papós. Skaftfellingur, 5, bls. 149-156.
4
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 20-141.
5
Þorleifur Jónsson (1950), bls. 62.
6
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 141.
7
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 141.
8
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 141.
9
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 12 og 141.
10
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 76.
11
Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 76.
12
Ágústsson (2000). Íslensk byggingararfleifð II. Varðveisluannáll 1863-1990. Verndunaróskir, bls. 97. [Reykjavík:] Húsafriðunarnefnd ríkisins.; Arnþór Gunnarsson (1997), bls. 76; „Mikið ævintýri og umdeilt á sínum tíma“ (1981, 8. ágúst). Tíminn, bls. 16. Sótt 13. febrúar 2011 af http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3987839&issId=277980&lang=is.
13
Umhverfis- og auðlindaráðuneytið „Gestastofa Vatnajökulsþjóðgarðs opnar á Höfn í Hornafirði“, Náttúran.is: June 7, 2013. Sótt 1. nóvember 2023 af http://nature.is/d/2013/06/07/gestastofa-vatnajokulsthjodgards-opnar-hofn-i-horn/.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023