Aðalstræti 74, Patreksfirði

Heiti: Spikhúsið

Byggingarár: 1916

Upphafleg notkun: Íveruhús

Fyrsti eigandi: Kolanámafélagið Stálvík

Aðrir eigendur:

1935 ?: Hlutafélagið Kópur

Upphafleg staðsetning: Stálvík, Rauðasandshreppi

Fyrst flutt: 1935 ? að Suðureyri í Tálknafirði

Flutt: 1942 eða 1943 að Aðalstræti 74, Patreksfirði

Hvernig flutt: Dregið í heilu lagi sjóleiðina á flotholtum, „slefað“, 1942

Saga:

Ekki verður betur séð á heimildum en að húsið sem nú er númer 74 við Aðalstræti á Patreksfirði eigi uppruna sinn að rekja til vinnslu surtarbrands í Stálvík í Rauðasandshreppi. Þar hóf Kolanámafélagið Stálvík, sem Guðmundur Einar Júlíus Guðmundsson var potturinn og pannan í (kallaður Guðmundur koli), kolanám við hrikalegar aðstæður árið 1916 og sama ár var byggt íveruhús¹

… góðan spöl frá námuopunum [sem voru fjögur], út á Völlunum, því ekki var möguleiki að byggja það nær, sakir brattlendis og hrunhættu. Ekki hefur það verið tekið út með sitjandi sælunni að koma þessum atvinnurekstri í gang. Þarna er alger hafnleysa og fjaran nánast stórgrýtis urð og brimasamt nema í norðan áttum. …
Námurnar voru í nokkurra metra hæð yfir því svæði sem brim náði að sleikja, en húsið var staðsett á háum sjávarbökkum í meira en 40 m hæð, og eflaust hefur þurft að bera allt efni í það upp snarbratta bakkana. Grunnar að húsum eru þó tveir en ekki gafst tími til að byggja nema annað, efni í hitt var þó á staðnum síðan 1915.²

Hér verður saga þessarar vinnslu ekki rakin, en um hana má lesa í grein Ara Ívarssonar frá 2004.³ Ekki er þó saga þessi löng, því haustið 1917 kom í ljós að námafélagið var gjaldþrota, en þá voru sumar námurnar komnar nær 100 m lárétt inn í fjallið.⁴ Um húsið segir Ari: „Húsið var selt og rifið þar á Völlunum. Það var endurbyggt á Suðureyri við Tálknafjörð. Þaðan var það flutt í heilu lagi á Patreksfjörð og var því að sjálfsögðu fleytt á milli fjarða. Það er nú efri hæðin á Aðalstræti 74.“⁵

Víkur þá sögunni til Tálknafjarðar. Talknaselskabet eða Haugesunds Hvalfangerselskab rak hvalstöð á Suðureyri í Tálknafirði frá 1893 til 1911 þegar hvalveiðar voru bannaðar vegna ofveiði. Meðan stöðin starfaði voru bæði reist kirkja og skólahús í Táknafirði, ýmist fyrir tilstuðlan athafnamannanna eða fyrir útsvar stöðvarinnar til hreppsins. Aftur var gerð tilraun til hvalveiða frá Suðureyri árið 1935 og nú af Íslendingum. Fyrir þeim veiðum stóð hlutafélagið Kópur, sem áður hafði fengist við selveiðar. Framkvæmdastjóri félagsins var Pétur A. Ólafsson (sjá einnig Álagrandi 4) konsúll á Patreksfirði. Hann hafði keypt hvalstöðina af norska félaginu árið 1914 og þaðan voru stundaðar selveiðar árið 1916. Hlutafélagið Kópur gerði samning við félag í Osló um rekstur hvalbátanna og voru þeir í eigu Norðmanna.⁶

Með hliðsjón af framansögðu má ætla að félagið hafi ákveðið að sækja ónotað hús sem stóð í Stálvík. Líklega hefur húsið verið tekið í sundur, en með hvaða aðferð sem er hefur framkvæmdin ekki verið auðveld, því lendingarskilyrði voru afar slæm við Stálfjall og aðeins lendandi þar í kjörveðri af norðri á litlum bátum. Ekki voru samgöngur á landi betri, um einstigi og erfiða fjallavegi að fara, brattlendi og kletta.⁷

Heimsstyrjöldin síðari batt snöggan enda á hvalveiðarnar því að Norðmenn tóku bátana í herþjónustu. Sum hús hvalstöðvarinnar voru notuð um skeið undir salt og saltfisk af Kaupfélagi Tálknfirðinga, en Suðureyri var öðru leyti sem lífvana staður. Beinamjölsverksmiðja hvalstöðvarinnar var starfrækt haustið 1941 en síðan rifin og flutt til Keflavíkur. Upp úr því tók smám saman að saxast á mannvirki á Suðureyri. Spikplan var rifið ári síðar og spiksuðukatlar fluttir á brott. Sömu örlög hlaut íbúðarbraggi sem „slefað“ var til Patreksfjarðar, það er dreginn sjóleiðina á flotholtum og hafður sem íverustaður fyrir fiskverkunarfólk við Aðalstræti 74. Árið 1943 var pakkhúsið rifið og flutt til Akureyrar.⁸

Suðureyri í Tálknafirði árið 2008. Ljósm.: Ingibjörg Friðriksdóttir. Sótt 29. desember 2023 af https://www.flickr.com/photos/ingibj50/2697886413.

Í bókinni Suðureyri. Athafnasaga er þetta hús kallað Spikhúsið og því lýst þannig: „Hús þetta var mjög sterklega viðað, m.a. stoðir og burðartré crk. 10-12″ í þvermál og ekki varð vart við fúa þegar það var rifið, það efir gert lýsið eða grúturinn sem umlék þetta jafnan.“⁹

Í Fasteignaskrá Íslands er húsið að Aðalstræti 74 sagt byggt 1943, en það er að öllum líkindum árið sem það var flutt þangað.

Enn má sjá minjar um hvalveiðistöðina. Mest áberandi eru steinsteypt hús og hlaðinn skorsteinn ásamt veggjum í kringum hann.

Leitarorð: Patreksfjörður – Tálknafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 18. desember, 2025

Heimildaskrá

1
Ari Ívarsson (2004). Um námagröft á sunnanverðum Vestfjörðum, bls. 12-14. Í Hallgrímur Sveinsson (ritstjóri), Frá Bjargtöngum að Djúpi. Mannlíf og saga fyrir vestan, 7, bls. 11-44. Hrafnseyri: Vestfirska forlagið.
2
Ari Ívarsson (2004), bls. 14.
3
Ari Ívarsson (2004).
4
Ari Ívarsson (2004), bls. 19.
5
Ari Ívarsson (2004), bls. 19.
6
Trausti Einarsson (1987). Hvalveiðar við Ísland 1600-1939, bls. 54-144. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofununar Háskóla Íslands 8. bindi. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs; Tálknafjörður (ódags.). Sunnanverður Tálknafjörður. Sótt 24 nóvember 2009 af http://www.talknafjordur.is/talknafjordur/ferdamadurinn/markverdir_stadir/sunnanverdur_talknafjordur/?ew_news_onlyarea=&ew_news_onlyposition=3&cat_id=1894&ew_3_a_id=2921.
7
Ari Ívarsson (2004), bls. 11-14; Guðmundur J. Guðmundsson (2007). Hollur er heimafenginn baggi. Surtarbrandsnámur á Íslandi, bls. 66-69. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 2004-2005, bls. 51-84.
8
Trausti Einarsson (1987), bls. 144.
9
Pétur Bjarnason (2020). Suðureyri. Athafnasaga, bls. 164. Reykjavík: Flóki forlag.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 18. desember, 2025