Þrastarstaðir, Höfðaströnd, Skagafirði

Heiti: Hallgrímshús - Þrastarstaðir

Byggingarár: ≈1900

Rifið: ≈1976

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Hallgrímur Tómasson og Hansína Hansdótir

Aðrir eigendur:

1905: Gránufélagsverslunin í Grafarósi

1916: Páll Erlendsson

Upphafleg staðsetning: Grafarós, Höfðaströnd, Skagafirði

Flutt: 1916 að Þrastarstöðum, Höfðaströnd, Skagafirði

Aftur flutt:

1976 var forstofan tekin af húsinu og flutt suður fyrir bæjarlæk og notuð þar sem reykhús

Hvernig flutt: Tekið sundur

Gamla íbúðarhúsið á Þrastarstöðum, sem talið er að hafi verið Hallgrímshús í Grafarósi. Heimild: Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason, Kári Gunnarsson og Kristján Eiríksson (2021). Byggðasaga Skagafjarðar. 10, Hofsós, Grafarós, Haganesvík, Drangey og Málmey, bls. 192. Sauðárkróki: Sögufélag Skagfirðinga.

Gamla íbúðarhúsið á Þrastarstöðum um 1966. Heimild: Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2014). Byggðasaga Skagafjarðar. VII. bindi. Hofshreppur, bls. 349. Ritstjóri og aðalhöfundur: Hjalti Pálsson frá Hofi. Sauðárkróki. Sögufélag Skagfirðinga.

Saga:

Á litlum höfða við ósa Grafarár á Höfðaströnd var verslunarstaður frá árinu 1835 til 1915. Fyrsta húsið sem þar var reist var hús sem C. M. Nisson kaupmaður átti í Hofsósi og flutti í Grafarós 1835 vegna yfirgangs kaupmannsins í Hofósi. Síðan bættust fleiri kaupmenn við og fleiri hús og á tímabili var þar nokkur timburhús, auk torfhúsa.¹

Þegar verslunin í Grafarósi lagðist af árið 1915 fluttu flestir íbúarnir til Hofsóss, sumir með hús sín eða við þeirra með sér og þær vörubirgðir sem til voru. Líklegt er talið að fimm timburhús hafi staðið á Grafaróshöfðanum árið 1915.

Eitt þeirra var hús Hallgríms Tómassonar (1877-1932) verslunarmanns hjá Erlendi Pálssyni (1856-1922) semvar verslunarstjóri Gránufélagsins í Grafarósi á árunum 1904 til 1915.

Síðasta dag ágústmánaðar 1901 var Hallgrímshús virt, en það hafði verið byggt árið áður.²

Það stóð syðst og efst húsanna á Höfðanum og er tóft þess skýr. Það var timburhús, 10 álnir á lengd, 9 á breitt og hæð undir loft 3,5 álnir. Í suðurenda neðri hæðar voru tvö herbergi, í norðurenda eldhús, búr og forstofa. Loft hússins var enn óinnréttað. Tveir inngangar voru á húsinu, annar í forstofu en hinn í eldhúsi. Sex gluggar voru á neðri hæð, hver með fjórum rúðum. Uppi á lofti var einn gluggi á suðurstafni og tveir á norðurstafni. Húsið var allt steypt með sementssteypu í binding til lofts og þar innan á tjörupappi með innanþiljur. Þak hússins var úr einföldum borðum og pappalagt yfir. Grunnur hússins var steinlímur, á hæð að utan að meðaltali 1,5 alin. Kjallari var undir húsinu, einnig steinlímur 8 álnir á lengd og 7 álnir á breidd með tveimur gluggum og útidyrum. Upp úr mæni gekk múrpípa steinlímd og gengu í hana rör úr einum ofni og eldavél er stóðu á jarðhæð hússins.
Hallgrímur Tómasson (1877-1932) kom árið 1897 með Carli Holm frá Akureyri til Grafaróss, þá 19 ára gamall assistent. Hann giftist 1901 Hansínu [1881-1969] fósturdóttur Carls. Þau byggðu sér hús suður á Grafaróshöfðanum. Þann 6. júní 1905 seldi Hallgrímur Gránufélagsversluninni í Grafarósi hús sitt með kjallara og skúr á kr. 1.400. Kaupverðið var greitt með yfirtöku skulda. Um sumarið fluttist fjölskyldan til Siglufjarðar. Hallgrímur vaarð síðar kaupmaður og veitingamaður í Reykjavík.³

Í fornleifaskráningu sem gerð var árið 2013 er tóft Hallgrímshúss lýst þannig: „Tóftin er 6x7m að utanmáli, grjóthlaðinn kjallari og hafa dyr verið við NV-horn og snúið til norðurs. Hæð veggja er mest um 2m og breidd um 1m. Töluvert hefur hrunið úr veggjum. Austan og sunnan við tóftina er afmarkað slétt svæði.“⁴

Árið 1915 keypti Páll Erlendsson (1889-1966), sonur Erlends faktors í Grafarósi, jörðina Þrastarstaði á Höfðaströnd ásamt hjáleigunni Þrastarstaðagerði. Þegar hann flutti þangað árið 1916 keypti hann íbúðarhús Hallgríms í Grafarósi, „… sem þá var aflagður sem verslunarstaður, tók það í sundur og endurbyggði neðan við torfbæinn í Þrastarstaðagerði. Þar með var Þrastarstaðagerði aflagt, býlin sameinuð í eina jörð og bæjarstæði Þrastarstaða flutt af gamla bæjarhólnum suður á bæjarhól Þrastarstaðagerðis vegna snjóflóðahættu sem jafnan var yfirvofandi á gamla bæjarstæðinu.“⁵

Páll Erlendsson bóndi á Þrastartöðum var mikill tónlistarunnandi og hélt uppi öflugu sönglífi í sveitinni. Hann stofnaði karlakór í Hofshreppi, sem gekk undir nafninu Söngfélagið Þrestir. Hann var jafnframt organisti í Hofs- og Fellskirkju og stjórnaði þar söng.⁶

Búið var í húsinu til ársins 1953, en þá var byggt nýtt íbúðarhús á Þrastarstöðum, en eftir það var gamla húsið notað sem hlaða, en forstofan sem hænsnahús. Þegar húsið var rifið um 1976 var forstofan tekin af húsinu og flutt suður fyrir bæjarlæk og notuð þar sem reykhús. Síðar brann reykhúsið með öllu því kjöti sem í því var.⁷

Þess má geta að ekki eru til ítarlegar upplýsingar um afdrif húsanna í Grafarósi og þær heimildir sem til eru oft misvísandi. T.d. telja sumir að húsið Hvassafell, sem fjallað er um í annarri grein, sé byggt úr viðum Hallgrímshúss.

Þá má minna á að Tindastóll á Sauðárkróki var fluttur úr Grafarósi. Einnig hafði hús sem nú stendur við Skólagötu á Hofsósi viðkomu í Grafarósi.

Leitarorð: Skagafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 30. ágúst, 2024

Heimildaskrá

1
Páll Sigurðsson (2016). Skagafjörður austan Vatna. Frá Hjaltadal að Úlfsdölum. Árbók Ferðafélags Íslands 2016, bls. 100-101. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.
2
Guðbjartur Jóakim Guðbjartsson (2005). Dagbókarbrot frá Skagafirði 1905, bls. 118. Skagfirðingabók, bls. 115-122; Bryndís Zoëga (2013). Strandminjar við austanverðan Skagafjörð. 1. áfangi, bls. 37. Byggðasafn Skagfirðinga. Rannsóknaskýrslur 2013/133; Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason, Kári Gunnarsson og Kristján Eiríksson (2021). Byggðasaga Skagafjarðar. 10, Hofsós, Grafarós, Haganesvík, Drangey og Málmey, bls. 190-192. Sauðárkróki: Sögufélag Skagfirðinga.
3
Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason, Kári Gunnarsson og Kristján Eiríksson (2021), bls. 191-192.
4
Bryndís Zoëga (2013), bls. 42.
5
Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2014). Byggðasaga Skagafjarðar. VII. bindi. Hofshreppur, bls. 349. Ritstjóri og aðalhöfundur: Hjalti Pálsson frá Hofi. Sauðárkróki. Sögufélag Skagfirðinga.
6
Kristmundur Bjarnason (1998). Skagfirzkur annáll 1847-1947. Seinna bindi, bls. 376. Reykjavík: Mál og mynd í samvinnu við Sögufélag Skagfirðinga.
7
Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2014), bls. 349-350.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 30. ágúst, 2024