Hábær, Árbæjarsafni, Reykjavík

Árið 1887 höfðu hjónin Þórður Þórðarson (1847-1911), tómthúsmaður, en svo nefndist sú stétt manna sem einkum lifði af sjósókn og annarri verkamannavinnu á 19. öld, og Ragnheiður Þorleifsdóttir (1850-1932) búið í nokkur ár í bænum Hábæ, sem stóð á horni Grettisgötu og Klapparstígs og fékk númerið 2b við Grettisgötu, við vesturhlið hússins sem er nú númer 40 við Klapparstíg. Þau ákváðu þá að rífa gamla bæinn og byggja lítinn steinbæ, en steinbæir eru að mestu sérreykvísk húsagerð, oftast með hlöðnum langveggjum og timburgöflum og voru algengastir á síðustu tveimur áratugum 19. aldar. Með þessari húsagerð má segja að lag torfbæjarins hafi verið lagað að nýjum og betri aðstæðum. Um 130 steinbæir voru byggðir í Reykjavík á tímabilinu 1860 til 1910.¹Árbæjarsafn. Hábær. Sótt 19. júlí 2024 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/ce441a12-62ab-4701-839c-a6a3b401f1f4 og https://app.arbaejarsafn.is/hus/ce441a12-62ab-4701-839c-a6a3b401f1f4/nanar; Minjastofnun Íslands. Friðun steinbæja og steinhlaðinna húsa. Sótt 19. júlí 2024 af https://www.minjastofnun.is/is/frettir/fridun-steinbaeja-og-steinhladinna-husa-1.

Bær þeirra Þórðar og Ragnheiðar var með veggi og norðurgafl úr grjóti,

… en suðurgafl úr bindingi klæddum með járni, samkvæmt brunavirðingu frá því ári. Á bænum var járnþak á skarsúð. Í honum voru tvö herbergi, þiljuð með borðum, ómáluð, og eldhús í norðurenda. Þórður bjó ásamt fjölskyldu sinni í bænum til dánardægurs 1911 og Ragnheiður ekkja hans fram yfir 1929, samkvæmt manntölum. Bærinn var þá kenndur við Þórð og kallaður „Þórðarbær“. Ragnheiður ræktaði kartöflur og rófur í garðinum fyrir aftan húsið auk þess að fást við margs konar störf, s.s. að svíða svið á haustin.

Árið 1937 samþykkti bæjarráð að Skipulagssjóður skyldi kaupa húseignina Hábæ, sem taldist þá til Grettisgötu og stóð við væntanlega framlengingu Grettisgötu, vestan Klapparstígs. Bærinn var þó ekki rifinn og eftir að Skipulagssjóður keypti hann bjó þar fólk á vegum framfærslunefndar. Árið 1945 var bærinn orðinn mjög úr sér genginn, fúinn og niðurníddur og í október það ár samþykkti bæjarráð að láta rífa hann. Bærinn stóð þó áfram á lóðinni í rúm 20 ár. Árið 1966 var Hábær fluttur á Árbæjarsafn. Þar er hann, ásamt bænum Nýlendu, fulltrúi steinbæja í húsasafninu og dæmi um híbýli alþýðufólks um og eftir síðustu aldamót.²Árbæjarsafn. Hábær. Sótt 19. júlí 2024 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/ce441a12-62ab-4701-839c-a6a3b401f1f4/nanar.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 22. júlí, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Árbæjarsafn. Hábær. Sótt 19. júlí 2024 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/ce441a12-62ab-4701-839c-a6a3b401f1f4 og https://app.arbaejarsafn.is/hus/ce441a12-62ab-4701-839c-a6a3b401f1f4/nanar; Minjastofnun Íslands. Friðun steinbæja og steinhlaðinna húsa. Sótt 19. júlí 2024 af https://www.minjastofnun.is/is/frettir/fridun-steinbaeja-og-steinhladinna-husa-1.
• 2
  Árbæjarsafn. Hábær. Sótt 19. júlí 2024 af https://app.arbaejarsafn.is/hus/ce441a12-62ab-4701-839c-a6a3b401f1f4/nanar.