Aðalstræti, Reykjavík

Heiti: Hólmur – Hólmsverslun - Brimarhólmur – Grandahólmar – Hólmskaupstaður – Effersey – Örfirisey – Sunchenberg-verzlunarhús

Byggingarár: <1715

Rifið: ≈1855

Upphafleg notkun: Verslunarhús

Fyrsti eigandi: Þýskir kaupmenn

Aðrir eigendur:

1779: Danakonungur

1790: Johan Chr. Sünchenberg kaupmaður

1820: Bjarni Sívertsen kaupmaður

1827: Wellejus kaupmaður

1853: Robert Peters Tærgesen kaupmaður

Upphafleg staðsetning: Hólmurinn (Örfirisey eða Grandahólmar)

Flutt: 1779-80 í Kvosina í Reykjavík

Sünchenbergs-verzlun 1802. Heimild: Jón Helgason (1937). Reykjavík. Þættir og myndir úr sögu bæjarins 1786-1936, mynd nr. 6. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.

Aðalstræti 2 í Reykjavík í apríl 2011. Ljósm.: Höfundur.

Saga:

Ekki er vitað með vissu hvar fyrstu verslunarhús við Reykjavík stóðu, en árið 1521 er fyrst talað um verslun í Hólmi, en síðar er verslunin nefnd Hólmsverslun og talað um Hólmskaupstað. Leidd hafa verið rök að því að í upphafi hafi verið verslað í Grandahólma, vestan við Örfirisey (Effersey) sunnan Akureyjar. Klemens Jónsson var einn þeirra sem þótti fullvíst að verslunin hafi upphaflega verið í Grandahólma og rökstuddi þá skoðun sína með lýsingu Skúla Magnússonar landfógeta á Gullbringu- og Kjósarsýslu frá árinu 1785. Einnig vitnar hann í rit Kristians Kålund, sem segir að í hólmanum eigi enn (1872) að sjást járnhringir á skerklöppunum sem skipin voru bundin við. Klemens telur að hólminn hafi eyðst smám saman þegar sjór gekk yfir hann, því hvergi sé minnst á stórflóð í annálum sem eyðilagt hafi hólmann. Aðrir telja að fyrsta verslunin hafi farið fram í Örfirisey sjálfri. Vitað er að árið 1589 áttu Þjóðverjar verslunarhús í Hólminum, en sex árum eftir að dönsk verslunareinokun komst á 1602 skipaði Danakonungur svo fyrir að þau skyldu rifin og timbrið úr þeim notað til kirkna. Hafi þessi hús staðið í Grandahólma hafa þau væntanlega verið flutt til Örfiriseyjar fyrir árið 1616 að mati Helga Þorlákssonar og Þorleifs Óskarssonar.¹

Þessi hús þeirra hafa þó vafalaust verið fremur lítilfjörleg og óvönduð, því kaupmenn gátu þá aldrei verið öruggir um að halda höfnum sínum til langframa, svo það er í sjálfu sér ólíklegt, að þeir hafi varið að leggja mikið í kostnað. Af tóttabrotum þeim að dæma, er fundist hafa hér á landi við sumar hafnir og talið er að stafi frá dögum þýzkra kaupmanna, hafa búðir þeirra verið hlaðnar af torfi og grjóti og hólfaðar sundur í tvent, aðalhús og afhús. Er það ætlun manna, að krambúðin hafi verið í aðalhúsinu, sem var oft og einatt býsna stórt um sig, en íbúð kaupmanna í afhúsinu, sem var að jafnaði miklu minna. Hefur það að líkindum verið þiljað innan og krambúðin ef til vill líka að einhverju leyti.²

Sé þessi tilgáta Jóns Aðils um húsakost þýsku kaupmannanna rétt, er líklega varla hægt að tala um að verslunarhúsin sjálf hafi verið flutt um set, en ekki er ólíklegt að einhverjir viðir úr þeim hafi verið nýttir aftur, annað hvort í kirkjur eins og boð konungs kvað á um eða í önnur verslunarhús.

Kaupsvið Hólmsverslunar náði yfir svæðið frá og með Arnarnesi að Hvítá í Borgarfirði. Töldust Seltjarnarnes og Arnarnes með, þótt þau væru í Gullbringusýslu. Samkvæmt manntalinu 1703 var þetta næstfjölmennast allra kaupsvæða með yfir 4000 manns. Aðeins Eyrarbakkasvæði var fjölmennara.³

Af heimildum má ráða að aðstæður í Hólminum hafa ekki verið góðar, því ófá dæmi eru um að menn sem þangað lögðu leið sína hafi drukknað á heimleið á grandanum út að versluninni, sem flæddi yfir á flóði.⁴ „Einhverja kosti hljóta grandar að hafa haft fyrir verslunarstaði, fyrst kaupmenn voru tilbúnir að þola drukknun þeirra vegna.“⁵ Gera má ráð fyrir að slík staðsetning hafi verið valin með varnir í huga, bæði vegna árása af landi og sjó.⁶

Fyrstu verslunarhúsin eru með vissu risin í Örfirisey árið 1715 og stóðu þá á sunnan- og austanverðri eynni. Verslunin var flutt til Reykjavíkur á árunum 1779 til 1780 og var hún þá í eigu Danakonungs. Þá voru fimm verslunarhús í Örfirisey, en fjögur þeirra voru tekin niður og endurreist þar sem nú eru lóðir númer 2 og 4 við Aðalstræti og 3 við Vesturgötu. Húsið á lóð númer 2 við Aðalstræti hefur verið nefnt fyrsta verslunarhúsið í Reykjavík.⁷ Ekki er þó þar með sagt að húsin hafi verið reist í óbreyttri mynd, því þau Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson telja, eftir að hafa borið saman virðingargerðir frá 1774 á húsunum í Örfirisey og 1788 í Reykjavík, augljóst að húsin í Reykjavík hafi verið byggð að nýju, en ekki sé fráleitt að ætla að byggingarefni úr húsunum í eynni hafi verið endurnýtt að einhverju leyti. Þau telja þó að öll húsin nema eitt hafi verið svo illa farin af fúa að ekki hafi verið hægt að nota efni þeirra nema að litlu leyti. Þau telja líklegt að flest ef ekki öll húsin við Aðalstræti hafi verið flutt tilsniðin til landsins, þó ekki sé loku fyrir það skotið að eitt húsanna hafi áður staðið í Örfirisey.⁸

Húsunum í Örfirisey var lýst þannig árið 1774:

Fyrst er talið pakkhúsið, sem þá var að hruni komið. Það var allstór eða 25½ alin á lengd og 11¼ alin á breidd, og tvö af tíu stafgólfum þess voru innréttuð sem íbúð undirkaupmannsins.
Annað er talið verslunarhús sem „nú hreint ekki er nýtanlegt til svo mikilvægra athafna“. Það var 24¼ alin á lengd og 9 álnir á breidd og 9¼ alin á hæð.
Svokallað millihús er næst talið og er það sagt mjög lélegt og fúið.
Tjöruhúsið er fjórða í röðinni og er það „í slíku standi að enginn hætti sér þar inn, ber að líta á það sem eldivið …“
Fimmta húsið í Hólminum er byggt „á norska vísu“ og með tvöföldu þaki. Með norsku byggingarlagi er að öllum líkindum átt við hús sem gert er úr tréstokkum, annað hvort svokallað stokkahús eða bolhús.⁹
… Það var 18½ alin á lengd, 12¾ álnir á breidd og 11½ alin á hæðina. Lengdin var 12 stafgólf og höfðu fimm þeirra verið innréttuð sem verslun árið 1774. Hinn hluti hússins var 7 stafgólf, tvö herbergi, eldhús og forstofa. Loft var yfir öllu húsinu. Tveir stigar voru til loftsins, annar úr versluninni en hinn úr ganginum. Þetta hús hefur þá verið langbesta hús staðarins enda var það metið 480 ríkisdala virði, en öll hús staðarins voru talin virði 632 ríkisdala.¹⁰

Fjallað er sérstaklega um þetta fimmta hús hér sem Aðalstræti 2, því hugsanlegt er að það hafi staðið áður í Reykjavík og verið flutt út í Örfirisey og sé nú aftur komið til Reykjavíkur.

Húsunum fjórum við Aðalstræti 2 var lýst þannig árið 1788:

Beykishús eða pakkhús, 23½ alin á lengd, 8 álnir á breidd, 8¼ alin á hæð. Það skiptist í 10 stafgólf og yfir fjórum þeirra var loft. Við suðurgaflinn voru 2 stafgólf afþiljuð fyrir beykinn en við norðurgafl var herbergi verslunarþjónsins.
Í öðru lagi var pakkhús, 20¼ alin á lengd, 9 álnir á breidd og 8¾ álnir á hæð.
Í þriðja lagi verslunarhús, sem var 16¾ álnir á lengd, 10¾ álnir á breidd og 11 álnir á hæð. Það var byggt úr timburstokkum og klætt að innan með borðum. Þakið var tvöfalt borðaþak og loft var yfir húsinu öllu. Húsið var 10 fög á lengd en sjálf verslunin var í norðurhluta hússins í fimm fögum.
Í suðurhlutanum var vörugeymsla og lítið herbergi. Frá vörugeymslunni voru dyr út á verslunarplássið. Flestir gluggar hússins voru að innan búnir hlerum sem draga mátti fyrir gluggana.
Í fjórða lagi var svo stórt pakkhús, 36 álnir á lengd og 14 á breidd. Það var 10 álna hátt og skiptist í 18 stafgólf. Pakkhúsið var stokkahús en veggir klæddir að utan með borðum. Þakið var tvöfalt. Í húsinu voru fastir kassar fyrir kjötvörur.
Milli þessara fjögurra húsa var svokallað verslunarpláss sem að hluta til var afmarkað af girðingum, og voru að plássinu tveir inngangar með hliði fyrir.¹¹

Klemens Jónsson telur mjög eðlilegt að húsunum hafi verið valinn þessi staður, því

[þ]angað var einna styzt í land, og þar lá vel við verzlun, suður af henni [Grófinni] láu verksmiðjuhúsin [þ.e. hús Innréttinganna], og myndaðist því eðlilega stígur eða gata suður með húsunum, fyrir austan þau, var það elzta og upphaflegasta gata hins nýja kaupstaðar, og hlaut því eðlilega nafnið Aðalstræti.¹²

Á korti af kaupstaðnum árið sem hann fékk kaupstaðarréttindi [1786] eru sýnd fjögur hús konungsverslunarinnar í hnapp nyrst við Aðalstræti, tvö við götuna en tvö þar fyrir vestan. Milli húsanna var garður sem merktur er sem verslunarstaðurinn.¹³

Fyrir konungsversluninni var Johann Chr. Sünchenberg, sem jafnframt var yfirmaður innréttinganna. Þegar konungsverslunin var seld keypti Sünchenberg hana og var hann fyrsti og helsti útlendi kaupmaðurinn í Reykjavík. Lét hann reisa faktorsíbúð fyrir sunnan krambúð sína (Aðalstræti 4), en áður hafði hann búið í aðalhúsi innréttinganna (Bergmannsstofu, Aðalstræti 9).¹⁴

Eftir að Sunchenberg eignaðist húsin voru þau kennd við hann og kölluð Sunchenberg-verslunarhús. Eftir að hann féll frá árið 1806 virðist engin verslun hafa verið rekin í húsunum árum saman en þau verið notuð til íbúðar. Árið 1827 eignaðist danski kaupmaðurinn Wellejus húsin. Verslunarrekstur hans gekk ekki vel og sum árin voru húsin látin standa auð.¹⁵

Árið 1844 voru á lóðinni [Aðalstræti 2] þrjú hús. Verslunarhúsið við götuna var borðaklætt stokkahús, þar var einnig íbúð. Húsið var tjargað nema framhliðin sem sneri að götunni, en hún var máluð. Skammt vestan við verslunarhúsið og samsíða því var geymsluhús, borðaklætt grindarhús. Milli húsanna, sem voru nokkurnveginn jafn löng, var garður sem var girtur hárri, borðaklæddri girðingu til suðurs og norðurs. Fyrir vestan geymsluhúsið var annað lítið geymsluhús, einnig grindarhús, og áfast við það lítill kamar.¹⁶

Árið 1853 keypti Robert Peters Tærgesen húsin. Hann lét rífa þau og byggja nýja búð árið 1855. Það hús stendur enn við Aðalstræti 2 og er þekkt sem Geysishúsið.¹⁷

Í bók sinni um Reykjavík, sem kom út árið 1969, segir Björn Th. Björnsson um þessi gömlu hús við Aðalstræti þegar hann ræðir um Grjótaþorpið: „Nyrzt og neðst standa enn að hluta hús konungsverzlunarinnar úr Örfirisey, jafnvel með upphaflegum viðum úr Hólmi, og þess hefur verið getið til, að veggtróðið væru hinar fornu verzlunarbækur.“¹⁸

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 31. mars, 2024

Heimildaskrá

1
Helgi Þorláksson (1974). Hólmurinn við Reykjavík. Í Reykjavík í 1100 ár. Safn til sögu Reykjavíkur, bls. 92-116. Helgi Þorláksson sá um útgáfuna. Reykjavík: Sögufélagið; Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3. bindi, bls. 201-202. Reykjavík: Örn og Örlygur; Jón J. Aðils (1919). Einokunarverzlun Dana á Íslandi 1602-1787, bls. 273. Reykjavík: Verzlunarráð Íslands; Þorleifur Óskarsson (2002). Saga Reykjavíkur – í þúsund ár 870-1870. Fyrri hluti, bls. 64-65. Reykjavík: Iðunn; Klemens Jónsson (1929). Saga Reykjavíkur. Fyrra bindi, bls. 68-73. Reykjavík: Steindór Gunnarsson; Kålund, P. E. K. (1984). Íslenzkir sögustaðir I. Sunnlendingafjórðungur, bls. 4. Haraldur Matthíasson þýddi. Reykjavík: Örn og Örlygur. Geta má þess að Klemens Jónsson gerði margar tilraunir til að leita járnhringja þeirra sem Kålund nefndi en án árangurs. „En þótt þeir finnist aldrei, og geti því ekki sannað, að verzlunarstaðurinn hafi verið þarna, þá verður það eigi að síður að teljast alveg vafalaust, að verzlunarhúsin hafi staðið þar.“ (Klemens Jónsson, 1929:69 og 72).
2
Jón J. Aðils (1919), bls. 299-300.
3
Helgi Þorláksson (1974), bls. 101.
4
Helgi Þorláksson (1974); Jón J. Aðils (1919), bls. 104-105 og 273.
5
Helgi Þorláksson (1974), bls. 100.
6
Þorleifur Óskarsson (2002), bls. 64.
7
Helgi Þorláksson (1974), bls. 95; Páll Líndal (1986-1991), 3. bindi, bls. 202; Nanna Hermansson (1977). Grjótaþorp 1976. Könnun á sögu og ástandi húsanna, bls. 44. Reykjavík: Árbæjarsafn; Nikulás Úlfar Másson (2000). Byggingasaga. Grjótaþorp. Skýrslur Árbæjarsafns LXXIX. Reykjavík: Árbæjarsafn; Páll Líndal (1986-1991), 1. bindi, bls. 9.
8
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987). Kvosin. Byggingarsaga miðbæjar Reykjavíkur, bls. 34-35. Reykjavík: Torfusamtökin.
9
Fjallað er um þessar húsagerðir í köflum 3, 3.1. og 3.2. í MA-ritgerðinni „Með hús í farangrinum“, sem finna má hér.
10
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 33-34.
11
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 34.
12
Klemens Jónsson (1929), bls. 145.
13
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 13 og 67.
14
Nanna Hermansson (1977), bls. 44.
15
Jón Helgason (1937). Reykjavík. Þættir og myndir úr sögu bæjarins 1786-1936, bls. 13. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
16
Guðný Gerður Gunnarsdóttir og Hjörleifur Stefánsson (1987), bls. 68.
17
Nanna Hermansson (1977), bls. 44.
18
Björn Th. Björnsson (1969). Reykjavík, bls. 28. Reykjavík: Heimskringla.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 31. mars, 2024