Jónshús, Nátthaga, Fljótshlíð

Sama ár og Friðrik VIII Danakonungur kom hingað til lands 1907 í opinbera heimsókn byggði Pétur Gunnarsson sumarhús í Fögrubrekku á Þingvöllum og nefndi Hvamm. Ekki finnast heimildir um að Pétur hafi byggt hús sitt beinlínis vegna konungskomunnar, en líklega hefur hann þó hugsað sér gott til glóðarinnar að geta leigt út húsið, en í skýrslu Guðmundar Davíðssonar fyrsta umsjónarmanns Þingvalla tók hann okurverð fyrir leigu á húsinu sem þó var einungis „slegið saman úr umbúðakössum“.¹Jón Valur Jónsson (2010). Óbirt ritgerð um byggingarlista á Íslandi á 20. öld unnin í Listaháskóla Íslands, bls. 2-3. Líklega var húsið notað sem ráðskonubústaður meðan heimsókn konungs stóð.²Hvammur í Fögrubrekku á Þingvöllum. Minjasafnið á Akureyri / Albun 116-46. Sótt 19. desember 2023 af https://www.akureyri.net/is/gamla-myndin/64-hvammur-i-fogrubrekku-a-thingvollum?fbclid=IwAR1RtFNN4VA6JDIlWlVnb1lQnLdoZbqeZY9uX0aYuRZSn2kkpM-R1J4nbdQ Því má bæta við að Pétur virðist hafa staðið í ýmsum viðskiptum á sínum tíma, rekið Hótel Ísland á tímabili og síðar Hótel Akureyri, starfrækt verslun og heildsölu og verið nokkurs konar umboðsmaður fyrir Bandamenn á stríðsárunum.³Jón Valur Jónsson (2010, 13. september). Tölvupóstur. Fleiri en Guðmundur lýstu óánægju sinni með húsbygginguna, því árið 1918 skrifaði Ólafur Friðriksson ritstjóri⁴Jón Valur Jónsson (2010), bls. 3. grein í Dagsbrún og harmar slæma umgengni um Þingvelli og tekur undir hugmyndir um að gera Þingvelli að þjóðgarði. Hann segir m.a.:

Það verður því að teljast glæpsamlegt ráðlag að leyfa einstökum manni að byggja sér sumarbústað á einum allra fegursta staðnum, sem sé í sjálfri Fögrubrekku. Má nærri geta að aðrir koma á eftir og að bygðir verða sumarbústaðir hér og þar um Almannagjá og yfirleitt á öllum fallegustu stöðunum. Ég er ekki svo blóðþyrstur að ég vilji heimta að hús Péturs Gunnarssonar í Fögrubrekku sé rifið niður, en slíkt og þvílíkt má ekki endurtaka sig.⁵Ólafur Friðriksson (1918, 24. ágúst). Þingvellir. Dagsbrún, 4. árg., 36. tbl., bls. 1.

Þegar farið var að huga að framkvæmdum á Þingvöllum til undirbúnings Alþingishátíðarinnar 1930 vildi undirbúningsnefndin láta rýma burtu þeim byggingum sem „raski náttúrlegum svip þingstaðarins“ því þeim fylgi „margskonar ónæði, óhollusta og óþrifnaður, sem sje staðnum öldungis ósamboðinn“ Þarna er m.a. átt við Valhöll, Konungshúsið og sumarbústað í Fögrubrekku.⁶Álit Þingvallanefndar (1926, 19. apríl). Ísafold, 51. árg., 20. tbl., bls. 1. Sumarbústaðurinn, sem Jón Hermannsson tollstjóri hafði eignast árið 1921, var fluttur suður fyrir þingstaðinn (og suður fyrir Valhöll), að Valhallarstíg 6 og nefndur Fagrabrekka. Árið 1961 eignuðust Jón Arason Tryggvason yfirþjónn og kona hans Fjóla Steindórsdóttir húsið og gerðu þau á því talsverðar endurbætur, komu fyrir salerni og vatnslögn, olíukyndingu og ofnum. Þegar farið var að huga að því að fá Þingvelli skráða á Heimsminjaskrá UNESCO þurfti enn á ný að „taka til“ á Þingvöllum og keypti Þingvallanefnd Fögrubrekku til niðurrifs árið 1999. Um það verk átti Jón Valur Jónsson byggingameistari að sjá. Eftir að hafa skoðað húsið gat hann alls ekki hugsað sér að rífa þetta sérstaka hús. Hann keypti því húsið og flutti það árið 2000 austur að Nátthaga í Fljótshlíð og nefndi Jónshús (Hallskot 16).⁷Jón Valur Jónsson (2010), bls. 6-14; Minningargreinar um Jón Arason Tryggvason (1997, 13. desember). Morgunblaðið, 85. árg., 285. tbl., bls. 58.

Um byggingarstíl hússins segir Jón Valur Jónsson meðal annars í ritgerð um húsið:

Það er frekar erfitt að fara að greina einhvern ákveðinn byggingarstíl á húsinu, fyrir það fyrsta hefur orðið byggingarstíll tæplega verið til í íslensku árið 1907 og í öðru lagi hefur húsið að því er virðist verið byggt úr afgangsefni eða ”umbúðakössum“ og því bara orðið til á staðnum. Húsið verður í það minnsta að teljast mjög sérstakt og þá sérstaklega ef horft er til þess tíma sem það er byggt á. Það eru örfá ef það eru þá nokkur sumarhús frá þessum tíma sem líta út fyrir að vera með flötu þaki. Þótt húsið sé með einhalla skúrþaki er allt gert til að láta það líta út fyrir að vera flatt, jafnvel þakkantar eru hafðir eins lítið áberandi og mögulegt er. Ef húsið hefði verið byggt 30 árum seinna hefði verið auðveldara að tengja það við funksjónalisma. Það hefði þá verið hægt að segja að það daðraði í það minnsta við þá stefnu.
Húsið hefur upphaflega verið bindingsverkshús klætt með láréttum kassafjölum að utan og innan. Samkvæmt gömlum ljósmyndum hefur það verið klætt að utan með listasúð en að innan var klætt með strekktum striga og álímdum pappír. Húsið er því klassískt timburhús að öllu öðru leyti en í útliti.⁸Jón Valur Jónsson (2010), bls. 13.

Leitarorð: Þingvellir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 19. febrúar, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Jón Valur Jónsson (2010). Óbirt ritgerð um byggingarlista á Íslandi á 20. öld unnin í Listaháskóla Íslands, bls. 2-3.
• 2
  Hvammur í Fögrubrekku á Þingvöllum. Minjasafnið á Akureyri / Albun 116-46. Sótt 19. desember 2023 af https://www.akureyri.net/is/gamla-myndin/64-hvammur-i-fogrubrekku-a-thingvollum?fbclid=IwAR1RtFNN4VA6JDIlWlVnb1lQnLdoZbqeZY9uX0aYuRZSn2kkpM-R1J4nbdQ
• 3
  Jón Valur Jónsson (2010, 13. september). Tölvupóstur.
• 4
  Jón Valur Jónsson (2010), bls. 3.
• 5
  Ólafur Friðriksson (1918, 24. ágúst). Þingvellir. Dagsbrún, 4. árg., 36. tbl., bls. 1.
• 6
  Álit Þingvallanefndar (1926, 19. apríl). Ísafold, 51. árg., 20. tbl., bls. 1.
• 7
  Jón Valur Jónsson (2010), bls. 6-14; Minningargreinar um Jón Arason Tryggvason (1997, 13. desember). Morgunblaðið, 85. árg., 285. tbl., bls. 58.
• 8
  Jón Valur Jónsson (2010), bls. 13.