Valhöll, Þingvöllum

Árið 1898 var Valhöll reist á Þingvöllum og stóð þá um 850 m norðar en síðar varð, við svonefnda Kastala, sem eru tveir hraunhólar sem eru rétt sunnan við rútustæði, sem taka við þeim gestum sem ganga niður Almannagjá frá Hakinu.¹Margrét Hallmundsdóttir, Gunnar Grímsson o.fl. (2023, febrúar). Fornleifaskráning innan þjóðgarðsins á Þingvöllum vegna deiliskipulags, bls. 128 og 152-153.  Bolungarvík. Náttúrustofa Vestfjarða. Skýrsla nr. NV nr. 05-23.

Fyrir húsbygg­ing­unni stóð Benedikt Sveinsson sýslumaður og alþingismaður og fékk hann til liðs við sig sex málsmetandi menn í Reykjavík. Í félaginu voru auk Benedikts „þrír af hinum merkustu og duglegustu borgurum bæjarins, þar að auki landsbankastjóri, farstjóri eimskipaútgerðarinnar og Hannes ritstjóri Þorsteinsson“ eins og hann sagði sjálfur. Félagið fékk styrk frá Alþingi til húsbyggingarinnar gegn því að einstaklingar legðu fram að minnsta kosti jafn mikið fé.²Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006]. Valhöll á Þingvöllum. Úttekt og stefnumörkun, bls. 6-9. [Reykjavík:] Forsætisráðuneytið.

Í upphaflegri mynd sinni var Valhöll bárujárnsklætt timburhús, 136 m² að grunnfleti, með bursthúsi fyrir miðju og sinni hliðarálmunni til hvorrar handar. Vissi framhlið hússins mót suðri. Bursthúsið var um 8×8 metrar að grunnfleti en hvor álma 5,7 metrar á breidd og 6,3 að lengd. Í því fyrrnefnda var fundarsalur en í hvorri álmu sex gistiherbergi auk gangs, nýtanlegt loft var yfir bursthúsinu en ekki yfir álmum. Öllum þökum hallaði nálægt 30 gráðum. Á framhlið bursthússins voru útidyr fyrir miðju og þrír gluggar með krosspósti, tveir hvorum megin dyra og einn yfir þeim, bakhliðin líklega með svipuðu sniði. Hliðarálmurnar voru með þremur mjóum gluggum þrískiptum á hverri hlið og útidyrum á miðjum gafli báðum megin.³Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 9.

Nokkrum árum síðar var bætt við nýju bursthúsi við vesturenda hússins og um 1918 var enn reist bursthús við austurenda hússins.

Hluti fylgdarfólks Friðriks Danakonungs sjöunda gisti í Valhöll þegar konungur kom hingað í opinbera heimsókn í júlí 1907 ásamt fríðu föruneyti.

Átti kvenþjóðin að búa innan dyra, en karlmenn í tjöldum í kring. Herbergi voru þröng, lítið stærri en hásetaklefar, og hvílur hver yfir annarri. Af neðstu hæð sást upp undir hanabjálka og ofan af lofti alla leið niður. Ekki gat verið að ræða um væran svefn þessa nótt í Valhöll eða umhverfis hana, enda héldust þar við hundruð manna af báðum kynjum, ungir og gamlir, háróma og hæglátir. Mátti hver þakka sínum sæla fyrir svefn í nokkrar mínútur.⁴Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958). Íslandsferðin. Frásögn um för Friðriks áttunda og ríkisþingmanna til Færeyja og Íslands sumarið 1907, bls. 166.. Geir Jónasson þýddi. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.

Skömmu eftir aldamótin seldi Skálafélagið hf. Sigmundi Sveinssyni bónda á Brúsastöðum húsið, en árið 1918 eignaðist Jón Guðmundsson bóndi á Heiðarbæ í Þingvallasveit það. Jón lét koma fyrir eldhúsi og matsal í Valhöll.⁵Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 10.

Þegar farið var að huga að framkvæmdum á Þingvöllum til undirbúnings Alþingishátíðarinnar 1930 vildi undirbúningsnefndin láta rýma burtu þeim byggingum sem „raski náttúrlegum svip þingstaðarins“ því þeim fylgi „margskonar ónæði, óhollusta og óþrifnaður, sem sje staðnum öldungis ósamboðinn“ Þarna er m.a. átt við Valhöll, Konungshúsið og sumarbústað í Fögrubrekku.⁶Álit Þingvallanefndar (1926, 19. apríl). Ísafold, 51. árg., 20. tbl., bls. 1. Sótt 18. nóvember 2023 af https://timarit.is/page/3953791. Ákveðið var að flytja Valhöll af Völlunum suður fyrir „Þingið“ undir eystri barm Almannagjár. Var það gert á ís veturinn 1929.⁷Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 11.

Að flutningnum loknum var hafist handa við stórfelldar breytingar á húsinu eftir teikningum Guðjóns Samúelssonar, húsameistara ríkisins, en fyrir smíðinni stóð Einar Einarsson, trésmíðameistari.
Í fyrsta lagi var miðburstin endurbyggð að miklu leyti, var hún lengd til vesturs um hálfan annan metra og sett á hana nýtt krossreist þak til samræmis við hinar burstirnar tvær. Á hvorn gafl voru settir tveir litlir gluggar, sinn hvoru megin við miðgluggann. Ný risþök voru sett á báðar milliálmur og sinn kvisturinn smíðaður á hvort þakið vestanmegin. Verulegar breytingar voru gerðar á gluggaskipan hússins:
Á milliálmurnar voru settir þrír gluggar með krosspóstum á hverja hlið, á suðurhliðina voru settir tveir nýir gluggar, sinn hvorum megin við upphaflegar útidyr, norðurhliðin var aftur á móti óbreytt með útidyrum fyrir miðju. Innra fyrirkomulagi hússins var og gerbreytt. Allar þessar endurbætur lét Þingvallanefnd gera eigandanum, Jóni Guðmundssyni á Brúsastöðum, að kostnaðarlausu.
Suðvestur af framhúsinu var reist viðbygging úr tré, 11 metrar á breidd og 17,4 metrar að lengd, með lágu risþaki. Í henni var stór salur fyrir 150 manns í sætum við borð. Á suðurhliðinni voru átta útidyr og fyrir þeim vængjahurðir með gleri, á vesturhliðinni fimm gluggar með krosspóstum og á austurhliðinni tveir samskonar gluggar. Norðan salarins var reist eldhúsálma úr steini, fjögurra metra breið og jafnlöng salnum, með skúrþaki og einum glugga á vesturgafli.⁸Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 11-12.

Í greinargerð Harðar Bjarnasonar, skrifstofustjóra skipulagsnefndar ríkisins, árið 1940 segir m.a.:

Gistihúsið „Valhöll“ á Þingvöllum er sá staður, sem flestir innlendir og erlendir gestir sækja heim að sumri til, en því fer fjarri að þar sé veittur sá aðbúnaður, sem sæmilegur geti talist á slíkum stað. Af ástæðum þeim, sem hér fara á eftir, tel ég nauðsynlegt, að gerðar verði all verulegar breytingar á rekstri, og að nokkru leyti á ytra fyrirkomulagi gistihússins.
Um helgar eru venjulega fjölmargir gestir, sem til Þingvalla koma, og flestir þeirra eiga leið í gistihúsið. Þegar dansleikir eru þar á laugardagskveldum, eða meiriháttar hátíðahöld, eiga fastagestir þar hvergi griðland, því inngangur í gistihúsið og greiðasöluna er hinn sami, og það sem vera ættu dagstofur fastagesta er tekið undir greiðasölu almennings. Salerni eru tvenn í gistihúsinu og tvenn við hátíðasal, en svo þröng að ógjörlegt er fyrir fleiri en tvo gesti að t.d. þvo sér í hverju þeirra um leið, auk þess sem handlaugarnar standa í gangvegi. Loftræsing er léleg eða engin, veggir [og] skálar svo illa um gengið, að ósæmilegt er að bjóða gestum, sem þangað koma. Í þessi fáu og lélegu salerni hópast fólk um helgar, án tillits til þess hvort notið er greiðasölu í gistihúsinu eða eigi. Má með réttu nefna þessar óheilbrigðu og sóðalegu kitrur almenningssalerni Þingvalla. Þegar fólksstraumurinn til Þingvalla er sem mestur um helgar geta gestir gisti­hússins ekki notið svefns fram eftir öllum nóttum vegna hinna mörgu lausagesta, sem oft með miklum látum flæða óátalið yfir öll salarkynni, enda mun svo komið, að örfáir gestir leita nú sumardvalar í gistihúsið á Þingvöllum, og má því hiklaust um kenna, að engin aðgreining hefir átt sér stað á fastagestum og sunnudagsgestum, og ennfremur því, hversu allur aðbúnaður er þar frámunalega lélegur.
Á þessu þarf að ráða bót nú þegar, og er ekki vansalaust að láta við svo búið standa á helgasta og fjölsóttasta stað þjóðarinnar.⁹Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 16.

Hvorki eigendasaga né hin flókna byggingarsaga Valhallar verður rakin nánar hér en þessi orð í skýrslu þeirra Þorsteins Gunnars­sonar arkitekts og Ríkharðs Kristjánssonar verkfræðings frá árinu 2006 látin nægja:­

Eins og rakið er í byggingarsögu Valhallar hefur húsasamstæðan orðið til á löngum tíma. Bygging hússins 1898, sem nokkrir einstaklingar í Reykjavík gengust fyrir, þótti að vonum lofsvert framtak, en smíðin var engu að síður af vanefnum gerð. Flutningur hússins og stækkun þess fyrir Alþingishátíðina 1930 var algjör bráðabirgðaframkvæmd þar sem fyrst og fremst var hugað að því að leysa húsnæðisþörf staðarins um stundarsakir en ekki til lengri tíma litið. Síðan hefur verið bætt við húsið eftir þörfum og er sumt af því á við hreinasta tjasl en þeir partar, sem hvað fullkomnastir eru í tæknilegu tilliti, eru rúmlega aldarfjórðungs gamlir og standast ekki lengur nútímakröfur.¹⁰Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 62.

Valhöll brann til kaldra kola 10. júlí 2009. Það vekur athygli að Valhöll brann sama dag og Ráðherrabústaðurinn á Þingvöllum 39 árum áður.

Valhöll brennur 10. júlí 2009. Ljósm.: Hallgrímur P. Helgason. Sótt 18. nóvember 2023 af https://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/07/10/valholl_brennur_til_grunna/.

Leitarorð: Þingvellir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 19. desember, 2023

Heimildaskrá

• 1
  Margrét Hallmundsdóttir, Gunnar Grímsson o.fl. (2023, febrúar). Fornleifaskráning innan þjóðgarðsins á Þingvöllum vegna deiliskipulags, bls. 128 og 152-153.  Bolungarvík. Náttúrustofa Vestfjarða. Skýrsla nr. NV nr. 05-23.
• 2
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006]. Valhöll á Þingvöllum. Úttekt og stefnumörkun, bls. 6-9. [Reykjavík:] Forsætisráðuneytið.
• 3
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 9.
• 4
  Poulsen, S. og Rosenberg H. (1958). Íslandsferðin. Frásögn um för Friðriks áttunda og ríkisþingmanna til Færeyja og Íslands sumarið 1907, bls. 166.. Geir Jónasson þýddi. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
• 5
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 10.
• 6
  Álit Þingvallanefndar (1926, 19. apríl). Ísafold, 51. árg., 20. tbl., bls. 1. Sótt 18. nóvember 2023 af https://timarit.is/page/3953791.
• 7
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 11.
• 8
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 11-12.
• 9
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 16.
• 10
  Þorsteinn Gunnarsson og Ríkharður Kristjánsson [2006], bls. 62.