Víkurbraut 28, Brydebúð, Vík

Kaupmennirnir P. C. Knudtzon og Th. Thomsen ráku verslunina Godthaab í Vestmanna­eyjum. Á árunum 1830 til 1831 byggðu þeir nokkur hús fyrir starfsemina, íbúðarhús fyrir verslunarstjóra, stórt verslunar- og vörugeymsluhús, annað minna vörugeymslu­hús og fiskhús. Íbúðarhúsið var nefnt Godthaab eftir versluninni.¹Sveinn Pálsson (1997). Um Brydebúð. Vík: Menningarfélag um Brydebúð. Verknr. 1430 í gagnasafni Minjastofnunar Íslands. Húsið sem hér um ræðir var um 18,8 m langt og um 9,5 m breitt.²Kjartan Ólafsson (1987). Verslunarsaga Vestur-Skaftfellinga. Hundrað ára verslun í Vík í Mýrdal. Fyrra bindi, bls. 303. Vík: Vestur-Skaftafellssýsla. Þakið var tvöfalt að sunnan og í austurenda var sölubúðin.³Sigfús M. Johnsen (1946). Saga Vestmannaeyja. II. bindi, bls. 218. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.

Árið 1894 keypti Johan Peter Thorkelin Bryde eignir Godthaabverslunarinnar í Vestmanna­eyjum. Hann hafði keypt lóð undir verslunarstarfsemi undir bökkunum í Vík í nóvember sama ár og lét þegar hefjast handa við að byggja grunn undir húsið, sem var með fyrstu húsunum sem reist voru á Víkursandi. Hann lét taka niður stærsta húsið í Vestmannaeyjum og flytja það til Víkur árið eftir.⁴Kjartan Ólafsson (1987), bls. 299. Áður en verslun hófst í Vík þurftu Mýrdælingar og nærsveitamenn að sækja verslun annað hvort til Eyrarbakka eða Papóss og var yfir straumhörð, óbrúuð vatnsföll að fara sem oft voru skeinuhætt. Gat þá verslunarferðin tekið tvær til þrjár vikur.⁵Jón Halldórsson (1963). Brot úr verzlunarsögu Víkurkauptúns, bls. 3. Goðasteinn, 2, bls. 3-20.

Pétur Bryde erfði miklar eigur við andlát föður síns 1879 og nú átti hann bæði Garðsverslun og Tangaverslun í Vestmannaeyjum. Einnig rak hann lengi verslun í húsunum nr. 1 til 3 vestast í Hafnarstræti í Reykjavík og kom upp útibúum í Borgarnesi og Hafnarfirði.⁶Kjartan Ólafsson (1987), bls. 299.

Framkvæmdum við húsbygginguna í Vík stjórnaði Sveinn Jónsson frá Leirum, en byggingunni var lýst þannig.⁷Kjartan Ólafsson (1987), bls. 299.

Hér skal ekki tjaldað til einnar nætur. Svo sem 100 föðmum frá sjó rís húsið af grunni. Byggingarefnið er úrvalstimbur, bæði máttarviðir og borðviður úr rauðri og feitri furu, sem ekki sýnist geta fúnað. Húsið snýr göflum í austur og vestur. Í vesturendanum á faktorinn úr Vestmannaeyjum að fá íbúð, bæði uppi og niðri. Í austurendanum verður sölubúð, ærið rúmgóð. Á norðurhlið milli búðarinnar og íbúðar faktors er komið fyrir þremur herbergjum, austast verður skrifstofa verslunarstjórans, þá sérstök stofa sem ætluð er til gistingar fyrir Bryde sjálfan eða fulltrúa hans, og vestast í þessari röð herbergi fyrir bókhaldarann, er líka mun setjast hér að. Um miðbik hússins sunnantil verða vörurnar geymdar og einnig á austurloftinu.⁸Sveinn Pálsson (1997), bls. 2-3.

Ummerki sýna að húsið hefur verið lengt nokkuð við endurbygginguna, eða um tæpa 8 m. „Er þá líklegast að faktorsíbúðinni, sem var í vesturendanum, hafi verið bætt við, þar eð engin íbúð var í húsinu meðan það stóð í Eyjum.“⁹Kjartan Ólafsson (1987), bls. 303.

Í fyrstu var engin upphitun í sölubúðinni, en fljótlega var settur kolaofn í skrifstofuna. Engin lýsing var heldur í búðinni þannig að ekki var unnt að hafa hana opna eftir að skyggja tók.¹⁰Einar Erlendsson (1974). Minningar frá verslun í Vík, bls. 68. Goðasteinn, bls. 63-69.

Árið 1914 keyptu þeir Þorsteinn Þorsteinsson og Jón Þorsteinsson Brydeverslun. Þegar þeir hættu verslun keypti Kaupfélag Skaftfellinga verslunarhúsið árið 1926.¹¹Jón Halldórsson (1963), bls. 17.

Verslun Kaupfélagsins var rekin í Brydebúð allt til ársins 1975 þegar flutt var í nýtt verslunarhús austar í þorpinu. Margvíslegar breytingar voru gerðar á Brydebúð meðan húsið var í eigu Kaupfélags Skaftfellinga. Þegar Kaupfélagið keypti Brydebúð voru liðin 30 ár frá því húsið var reist í Vík. Litlar sem engar breytingar höfðu verið gerðar á því fyrir utan að stór kvistur var settur á húsið árið 1915 og sérstök íbúð innréttuð í honum. Nokkru eftir að Kaupfélagið eignaðist húsið voru gerðar allverulegar breytingar á innréttingum hússins. Skrifstofurnar sem voru norðan til voru þá fluttar í suðurhlutann þar sem áður var vörugeymsla en hún flutt í gamla skrifstofuplássið.
Um leið og skrifstofurnar voru færðar til með þessum hætti var kolakynt miðstöðvarhitun líka sett í húsið en nokkru fyrir 1950 tók olía við af kolum sem hitagjafi.
Eins og áður voru skrifstofur og vörugeymslur um miðbik hússins, sölubúðin í austurendanum og sjö herbergja íbúð á tveimur hæðum í vesturendanum. Í lýsingu erindreka SÍS á húsnæðinu, undirritaðri 7. mars 1936, segir að verslunarhúsnæðið sé raflýst, með miðstöðvarhitun og vatnsleiðslu og rafmagn notað til suðu. Innréttinging í búðinni er talin gamladags og þarfnist viðgerða. Þarna var stærð hússins sögð 26,5 x 8,75 metrar og kemur það heim að kalla við nútímamælingar.
Á árunum 1948 og 1949 voru gerðar mjög verulegar breytingar á öllum innréttingum í Brydebúð. Sölubúðin var þá stækkuð um skrifstofuplássið, skrifstofurnar færðar í kaupfélagsstjóraíbúðina á neðri hæð í verstur-enda. Kvistbyggingin og vesturhluti risæðarinnar voru endurbyggð og þar innréttuð íbúð fyrir kaupfélagsstjóra. Þessum framkvæmdum lauk í maímánuði 1949 og hafði þá einnig verið steyptur eldtraustur klefi fyrir verslunarbækur og verðmæt skjöl félagsins. Eitt af því sem hvarf úr sögunni við þessa miklu breytingu á innviðum hússins var rennan sem notuð hafði verið til að flytja sykur og kaffibaunir ofan af lofti í skúffur innan við búðarborðið. tvö herbergi á neðri hæð fengu að halda sér við allar þessar umbyltingar, „gamla eldhúsið og svefnstofa“.
Kaupfélag Skaftfellinga hætti rekstri í Brydebúð árið 1981. Húsnæðið var þá leigt Prjónastofunni Kötlu sem rak starfesemi í húsinu allt til ársins 1986 er reksturinn komst í þrot. Saumastofan Gæði var þá stofnuð og hélt rekstrinum áfram með svipuðu sniði í húsinu til ársins 1992 en þá varð fyrirtækið gjaldþrota. Víkurprjón tók við rekstri saumastofunnar og rak starfsemi í Brydebúð til ársins 1995.
Árið 1996 keypti Mýrdalshreppur húsið af Búnaðarbanka Íslands sem hafði eignast húsið við nauðungarsölu. Sveitarstjórn gaf þá nýstofnuðu félagi húsið, Menningarfélaginu um Brydebúð, sem hafði það að markmiði að endurbyggja húsið í sem næst upprunalegri mynd. Endurbygging hússins hefur gengið vel með fjárstuðningi einstaklinga, fyrirtækja og opinberra aðila.¹²Kötlusetur miðstöð menningar, fræða og ferðamála (ódags.). Brydebúð. Sótt 28. október 2023 af https://www.kotlusetur.is/brydebud.

Árið 2010 eignaðist fræða- og menningarsetrið Kötlusetur ses húsið.  Þar eru nú sýningar um mannlíf og náttúru í Mýrdal og veitingasala. „Samtals er húsið 568 m2 að flatarmáli með sölum og veitingaaðstöðu á neðri hæð en íbúð og litlum sal á efri hæð.“¹³Kötlusetur miðstöð menningar, fræða og ferðamála (ódags.). Brydebúð. Sótt 28. október 2023 af https://www.kotlusetur.is/brydebud.

Friðlýsing:

„Á fundi Húsafriðunarnefndar 14. febrúar 2012 var samþykkt að setja Brydebúð í Vík í Mýrdal á skrá yfir friðuð hús, sbr. ákvæði 6. gr. laga um húsafriðun um að öll hús sem byggð eru fyrir 1850 séu friðuð“.¹⁴Minjastofnun Íslands (ódags.). Brydebúð, Vík, Víkurbraut 28. Sótt 28. október 2023 af https://www.minjastofnun.is/is/byggingararfur/fridlyst-hus-og-mannvirki/brydebud-vik.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 25. júlí, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Sveinn Pálsson (1997). Um Brydebúð. Vík: Menningarfélag um Brydebúð. Verknr. 1430 í gagnasafni Minjastofnunar Íslands.
• 2
  Kjartan Ólafsson (1987). Verslunarsaga Vestur-Skaftfellinga. Hundrað ára verslun í Vík í Mýrdal. Fyrra bindi, bls. 303. Vík: Vestur-Skaftafellssýsla.
• 3
  Sigfús M. Johnsen (1946). Saga Vestmannaeyja. II. bindi, bls. 218. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
• 4
  Kjartan Ólafsson (1987), bls. 299.
• 5
  Jón Halldórsson (1963). Brot úr verzlunarsögu Víkurkauptúns, bls. 3. Goðasteinn, 2, bls. 3-20.
• 6
  Kjartan Ólafsson (1987), bls. 299.
• 7
  Kjartan Ólafsson (1987), bls. 299.
• 8
  Sveinn Pálsson (1997), bls. 2-3.
• 9
  Kjartan Ólafsson (1987), bls. 303.
• 10
  Einar Erlendsson (1974). Minningar frá verslun í Vík, bls. 68. Goðasteinn, bls. 63-69.
• 11
  Jón Halldórsson (1963), bls. 17.
• 12
  Kötlusetur miðstöð menningar, fræða og ferðamála (ódags.). Brydebúð. Sótt 28. október 2023 af https://www.kotlusetur.is/brydebud.
• 13
  Kötlusetur miðstöð menningar, fræða og ferðamála (ódags.). Brydebúð. Sótt 28. október 2023 af https://www.kotlusetur.is/brydebud.
• 14
  Minjastofnun Íslands (ódags.). Brydebúð, Vík, Víkurbraut 28. Sótt 28. október 2023 af https://www.minjastofnun.is/is/byggingararfur/fridlyst-hus-og-mannvirki/brydebud-vik.