Vestri-Sandar, Byggðasafninu í Görðum, Akranesi

Sandar á Byggðasafninu í Görðum á Akranesi. Byggðasafnið í Görðum Akranesi (2021, 10. september). Sótt 5. júní 2023 af https://www.facebook.com/AkranesMuseum/photos.

Magnús Jörgensson (1830-1907) byggði fyrst torfbæ á Söndum árið 1868, en árið 1901 byggði hann hús það sem hér er til umræðu. Seinni kona hans var Guðbjörg Guðmundsdóttir (1844-1924), en fyrri konu sína, Alríður Eiríksdóttir (1836-1869) hafði hann misst árið 1869, aðeins 32 ára að aldri.

Magnús var stilltur maður og gætinn. Var hann talinn mjög góður formaður og sérstaklega fiskisæll. Var heppni hans og flýtir að ná í góðan afla, talin að ganga göldrum næst, og það ekki ósjaldan, þegar aðri fengu lítið oft á grunnmiðum. Hefur þar sjálfsagt átt þátt í gætni hans, glöggskygni, athuganir og eftirtekt um botnlag o.fl.¹Ólafur B. Björnsson (1949, 1. mars). Hversu Akranes byggðist. 3. kafli. – 1840-1870. Byggðin eykst og færist ofar. Akranes, 3.-4. tbl., bls. 40.

Húsið var járnklætt timburhús á steinhlöðum kjallara, ein hæð með portbyggðu risi og svokölluðu trog- eða mansard-þaki, 4,8 x 5,7 m að grunnfleti. Það stóð þar sem nú er bílastæði á milli húsa númer 2 og 6 við Krókatún, fyrir framan hús númer 4a (2024).

Árið eftir að Magnús lést tóku sonur hans, Magnús yngri (1876-1949) og tengdadóttir, Guðrún Símonardóttir (1888-1965) við búi á Söndum. Þau eignuðust 13 börn og hefur því oft verið erfitt að sjá þessu stóra heimili farborða, en nægjusemi, nýttni og sparsemi ríkti á heimilinu og allir sameinuðust um að leysa vandann. Magnús þótti góður smiður, þó aldrei hefði hann lært neitt á því sviði og fékkst hann sérstaklega við bátasmíðar. Við húsið var skúr, sem í upphafi var fjárhús, en síðar var hann hækkaður og stækkaður og þá einkum notaður til smíða. Þar voru hlóðir fyrir stóran járnpott, sem við var tengdur svitastokkur þar sem hitað var það timbur sem þurfti að sveigja til skipasmíðanna.

Hætt var að búa í húsinu vorið 1994 og árið 1996 var það gefið Byggðasafni Akraness og flutt á safnasvæðið í Görðum árið eftir. Þar var húsið geymt á búkkum þar til búið var að hlaða kjallara hússins og síðan var húsið sett á sinn varanlega stað í september 1999.

Húsið þótti sóma sér vel í Görðum, því Sandar hafa þá sérstöðu að húsið virðist vera nánast óbreytt frá upphafi, jafnt að utan sem innan ef frá eru taldir gluggar. Í risi eru m.a. ennþá veggföst rúmstæði og kolaofnar tengdir múrpípu. Herbergjaskipan á neðri hæðinni er einföld. Tvö þil hafa skipt hæðinni í fjögur herbergi, annað langsum, hitt þversum. Í upphafi var eldhúsið í kjallaranum en það var fært upp á hæðina þegar viðbygging við skúr var gerð fljótlega í byrjun 20. aldar.

Árið 2000 var byrjað að endurgera húsið að utan og árið eftir var viðbygging við húsið endurreist. Hún nýtist sem verkstæði fyrir safnið.²Ólafur B. Björnsson (1949, 1. mars), 40-41; Gögn frá Byggðasafninu í Görðum í gagnasafni Minjastofnunar Íslands.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 15. janúar, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Ólafur B. Björnsson (1949, 1. mars). Hversu Akranes byggðist. 3. kafli. – 1840-1870. Byggðin eykst og færist ofar. Akranes, 3.-4. tbl., bls. 40.
• 2
  Ólafur B. Björnsson (1949, 1. mars), 40-41; Gögn frá Byggðasafninu í Görðum í gagnasafni Minjastofnunar Íslands.