Valgeirsstaðir, Norðurfirði, Ströndum

Í skála Ferðafélags Íslands, sem stendur fyrir botni Norðurfjarðar á Ströndum má lesa um sögu Valgeirsstaða eftir Eyjólf Valgeirsson.

Húsið var upprunalega byggt af þeim hjónum Steindóri Halldórssyni og Elísabetu Karólínu Sveins­dóttur (1874-1953), sem bjuggu á Melum í Trékyllisvík ásamt 11 börnum sínum. Árið 1916 brann íbúðarhús þeirra ásamt viðbyggðri hlöðu og fjósi og réðust þau þá í það stórvirki að reisa sér nýtt íbúðarhús, sem þótti vegleg bygging á þeim tíma borið saman við torfbæina, sem voru á flestum bæjum á Ströndum. Húsið var timburhús með járnþaki og sá Sigurður Bjarnason, systursonur Steindórs um smíðina, en hann þótti fjölhæfur hagleiksmaður og varð síðar tengdasonur Steindórs.

Húsið mun hafa verið byggt á árunum 1918-20. Ekki naut Steindór lengi þessara verka sinna því hann lést 2. júlí 1921 aðeins 55 ára að aldri. Banamein var sennilega botnlangabólga. Leystist þá heimilið upp og flutti ekkjan til Ísafjarðar en þar höfðu sum eldri börnin stofnað heimili, en önnur, aðallega þau vanheilu, voru tekin í fóstur á ýmsum bæjum í hreppnum flest eða öll án meðgjafar. Áhöfn og búslóð voru seld á uppboði en íbúðarhúsið keypti Valgeir í Norðurfirði beint af ekkjunni.

Valgeir Jónsson fékk Njál Guðmundsson á Njálsstöðum til að hafa umsjón með rifi hússins á Melum, flutningi þess sjóveg til Norðurfjarðar og endurbyggingunni þar. Þegar Valgeir flutti inn í húsið ásamt konu sinni, Sesselju Gísladóttur og 12 börnum hlýtur að hafa verið þröngt setinn bekkurinn, en engu að síður voru þessi híbýli mun stærri og þægilegri en gamli torfbærinn sem þau höfðu búið í. En nú voru mestu fjárhagserfiðleikar fjölskyldunnar að baki og sum eldri börnin farin að afla nokkurra tekna sem þau voru óspör á að láta renna til heimilisins, en engu að síður varð Valgeir að taka lán til að kljúfa kostnaðinn við bygginguna.

Upphaflega húsinu í Norðurfirði er lýst þannig:

Uppi var baðstofa með panelsúð. Panellinn fylgdi ekki með frá Melum en var keyptur sér. Voru þar tvö svefnherbergi aðskilin með þverþili. Á neðri hæð var eldhús í ytri enda. Þá gangur þvert yfir húsið en stofa í hinum endanum. Úr ganginum var gengið upp á loftið. Kjallari var og er undir eldhúsi og hluta skúrsins og gengið úr eldhúsi niður í hann um hleraop. Í honum var geymdur súrmatur og aðrar vörur sem ekki máttu frjósa s.s. kartöflur o.fl. Kvistgluggi var á þakhlið sjávarmegin og moldarveggurinn við þá hlið hússins í lofthæð en timburklætt frá honum upp á þaki. Við efri hlið hússins kom svo skúrbygging með járnþaki í sömu hæð og moldarveggurinn að neðanverðu. Þar var inngangur og gengið úr honum inn í eldhús. Að öðru leyti var hann geymsla m.a. fyrir eldivið, mó. Þessi skúr var nýbygging. Ofanvert við skúrinn var moldarveggur og áfast honum fjós með moldarveggjum og torfþaki. Gaflar hússins og þar sem timburklætt var af hliðunum voru úr plægðum viði. …
Hellurnar sem sjást í bæjarstéttinni voru sóttar á sleða að vetrarlagi í grjóturð neðan Steinstúnshamra. Munu eldri bræðurnir, einkum Albert hafa haft gaman af þeim aflraunum sem því fylgdu.

Húsið hefur tekið miklum breytingum í tímans rás og smátt og smátt fengið á sig þá mynd sem það hefur í dag. Torfveggir voru teknir niður, steinsteyptum skúr bætt við, húsið hækkað um 1970 og það forskalað, steinsteypti skúrinn rifinn og byggt við að nýju, útidyrum breytt, múrhúðun rifin og húsið einangrað og klætt að utan.

Þar sem íbúðarhús stendur lágt eða á flatlendi var erfitt að koma upp hreinlætisaðstöðu s.s. vatnssalerni. Safnþró var þó fljótlega byggð við efri enda hússins og byggður útikamar yfir hana. Skolplögn kom í húsið um 1937-1938 og var því veitt í laut vestur frá bænum. Í lautina safnaðist fljótt vatn í rigningartíð og einnig þegar Síkið óx í leysingum eða frostuppbólgu. Þá myndaðist allstór tjörn sem var tilvalið skautasvell á vetrum og talsvert notað sem slíkt.

Árið 1960 steypti Sveinbjörn Valgeirsson rotþró þá sem enn er í notkun og mun hafa verið fyrsta sinnar tegundar hér í hrepp. Skapaðist þá fyrst skilyrði fyrir vatnssalerni. Vatnslögn mun hafa komið jafnhliða skolplögninni …¹Eyjólfur Valgeirsson (1996-1997). Valgeirsstaðir í Norðurfirði. Óbirt ritgerð sem liggur frammi í Valgeirsstöðum.

Um 1997 festi Ferðafélag Íslands kaup á húsinu og hefur félagið gert margvíslegar breytingar og endurbætur á húsinu. Þar er nú svefnaðstaða fyrir 24 í fimm herbergjum. Gamla fjárhúsið hefur einnig verið gert upp og nýtist sem samkomusalur.²Ferðafélag Íslands. Norðurfjörður / Valgeirsstaðir (ódags.). Sótt 30. desember 2023 af https://www.fi.is/is/skalar/skalar-ferdafelags-islands/nordurfjordur-valgeirsstadir

Úr samantekt Eyjólfs Valgeirssonar, sem finna má í stofu Valgeirsstaða. Ljósm.: Höfundur

Leitarorð: Norðurfjörður – Strandir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 31. desember, 2023

Heimildaskrá

• 1
  Eyjólfur Valgeirsson (1996-1997). Valgeirsstaðir í Norðurfirði. Óbirt ritgerð sem liggur frammi í Valgeirsstöðum.
• 2
  Ferðafélag Íslands. Norðurfjörður / Valgeirsstaðir (ódags.). Sótt 30. desember 2023 af https://www.fi.is/is/skalar/skalar-ferdafelags-islands/nordurfjordur-valgeirsstadir