Unaós, Hjaltastaðaþinghá, Múlaþingi
Heiti: Brekka - Unaós
Byggingarár: 1908
Rifið: 1998
Upphafleg notkun: Íbúðarhús
Fyrsti eigandi: Páll Geirmundsson
Aðrir eigendur:
1917: Hinar sameinuðu íslensku verslanir hf.
1920: Verslunarfélagið Framtíðin
1930: Aðalbjörn Magnússon
Upphafleg staðsetning: Borgarfjörður eystra
Fyrst flutt: Um 1920 á Krosshöfða í Hjaltaþinghá
Flutt: Um 1930 á Unaós í Hjaltastaðaþinghá
Gamla húsið frá Brekku á Borgarfirði á Unaósi. Ljósm.: Austri. Héraðsskjalasafn Austfirðinga. Myndasafn. Mynd nr. Austri24326.
Gamla húsið á Unaósi. Heimild: Helgi Hallgrímsson (2009). Unamál. Af Una danska og örnefnum honum tengdum. Múlaþing 35. 2008-9, bls. 103.
Saga:
Húsið sem hér er til umfjöllunar var upphaflega byggt spölkorn ofan við Hól við Bakkaárgil í Bakkagerði, Borgarfirði eystra, árið 1908 af Páli Geirmundssyni (1898-1986) og nefndist Brekka. Um 10 árum síðar er húsið komið í eigu Hinna sameinuðu íslensku verslana hf., sem hóf verslunarrekstur í Bakkagerði árið 1913. Verslunin leigði þeim Haraldi Ingvarssyni og Hallgrími Björnssyni húsið, en þeir hafa væntanlega starfað hjá versluninni. Samkvæmt brunavirðingu þegar húsið var byggt og fasteignamati um 1917 var húsið byggt úr bindingi, líklega innan við 20 fermetrar. Í fyrstu var það einungis borðaklætt með pappa, en síðar var það járnvarið. Þrjú herbergi og eldhús voru í húsinu. Lítill, grjóthlaðinn kjallari var undir húsinu.1Magnhildur B. Björnsdóttir, Héraðsskjalasafni Austfirðinga (2020, 15. júní). Tölvupóstur. Héraðsskjalasafn Austfirðinga. Húsavirðingabók, Borgarfjörður 1907; Héraðskjalasafn Austfirðinga. Fasteignamat 1916-1918, bls. 291.
Um 1920 flutti verslunarfélagið Framtíðin húsið að Krosshöfða í Hjaltastaðaþinghá. Þar var íbúð Hallgríms Björnssonar verslunarstjóra um tíma.2Héraðskjalasafn Austfirðinga. Myndatexti. Mynd: Austri24313. Sótt 15. júní 2020 af https://myndir.heraust.is/fotoweb/archives/5002-Austri/Austri/Austri24313.jpg.info; Ármann Halldórsson, Sigmar Magnússon og Þorsteinn Bergsson (1974). Sveitir og jarðir í Múlaþingi, II. bindi, bls. 357 og 389. Egilsstaðir. Búnaðarsamband Austurlands.
Á Krosshöfða var verslunarstaður á tímabilinu 1902-1945 nefndur Óshöfn en í daglegu tali Höfði. Var þar nánast hafnleysa en þó allstórum bátum í ládeyðu. Verslunin Framtíðin á Seyðisfirði rak þar verslun 1907-1923, byggði hús yfir verslunarstjórann en það brann 1911. Á tímabilinu 1916-1927 voru Hinar sameinuðu íslensku verslanir með rekstur á Krosshöfða uns fyrirtækið var gjaldþrota. Á þessum tíma höfðu margir bændur úr Hjaltastaðaþinghá og víða að af Úthéraði viðskipti sín á Höfðanum. Fluttu menn þungavöru og annan varnig til og frá á hestasleðum eftir ísilögðu Selfljóti sem þjónaði þannig sem þjóðbraut.3Hjörleifur Guttormsson (2008). Úthérað ásamt Borgarfirði eystra, Víkum og Loðmundarfirði. Árbók 2008, bls. 203. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.
Vörum var landað við Höfða allt til 1945 þegar akvegur var lagður út Hjaltastaðaþinghá frá Egilsstöðum. 4Helgi Hallgrímsson (ódags.) Náttúrumæraskrá. 1.1.6 Krosshöfði. Sótt 12. júní 2020 af https://geo.alta.is/nms/?nr=1.1&lng=-14.0014634048677&lat=65.5524990883017&z=13.
Um 1930 keypti Aðalbjörn Magnússon (1887-1933) bóndi á Unaósi í Hjaltastaðaþinghá húsið, reif það niður og byggði það upp aftur á Unaósi, sem er næsti bær sunnan Krosshöfða. Það var þá stækkað lítillega, en enn voru einungis 2 herbergi og eldhús niðri, eitt í kjallara og 2 á loft. Húsið var rifið 1998, en á Unaósi er enn stór steinn sem kallaður var akkeri hússins, því hann var notaður sem festing hússins þegar það var á Krosshöfða.5Héraðskjalasafn Austfirðinga. Mynd: 70-9622 a. Sótt 12. júní 2020 af https://myndir.heraust.is/fotoweb/archives/5007-Mannl%C3%ADf-og-sta%C3%B0ir/Mannlif_og_stadir/70-9622a.jpg.info; Helgi Hallgrímsson (2009). Unamál. Af Una danska og örnefnum honum tengdum. Múlaþing 35. 2008-9, bls. 103; Ármann Halldórsson, Sigmar Magnússon og Þorsteinn Bergsson (1974), bls. 357; Magnhildur B. Björnsdóttir, Héraðsskjalasafni Austfirðinga (2020, 19. júní). Tölvupóstur.
Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. júní, 2025
Heimildaskrá
- 1Magnhildur B. Björnsdóttir, Héraðsskjalasafni Austfirðinga (2020, 15. júní). Tölvupóstur. Héraðsskjalasafn Austfirðinga. Húsavirðingabók, Borgarfjörður 1907; Héraðskjalasafn Austfirðinga. Fasteignamat 1916-1918, bls. 291.
- 2Héraðskjalasafn Austfirðinga. Myndatexti. Mynd: Austri24313. Sótt 15. júní 2020 af https://myndir.heraust.is/fotoweb/archives/5002-Austri/Austri/Austri24313.jpg.info; Ármann Halldórsson, Sigmar Magnússon og Þorsteinn Bergsson (1974). Sveitir og jarðir í Múlaþingi, II. bindi, bls. 357 og 389. Egilsstaðir. Búnaðarsamband Austurlands.
- 3Hjörleifur Guttormsson (2008). Úthérað ásamt Borgarfirði eystra, Víkum og Loðmundarfirði. Árbók 2008, bls. 203. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.
- 4Helgi Hallgrímsson (ódags.) Náttúrumæraskrá. 1.1.6 Krosshöfði. Sótt 12. júní 2020 af https://geo.alta.is/nms/?nr=1.1&lng=-14.0014634048677&lat=65.5524990883017&z=13.
- 5Héraðskjalasafn Austfirðinga. Mynd: 70-9622 a. Sótt 12. júní 2020 af https://myndir.heraust.is/fotoweb/archives/5007-Mannl%C3%ADf-og-sta%C3%B0ir/Mannlif_og_stadir/70-9622a.jpg.info; Helgi Hallgrímsson (2009). Unamál. Af Una danska og örnefnum honum tengdum. Múlaþing 35. 2008-9, bls. 103; Ármann Halldórsson, Sigmar Magnússon og Þorsteinn Bergsson (1974), bls. 357; Magnhildur B. Björnsdóttir, Héraðsskjalasafni Austfirðinga (2020, 19. júní). Tölvupóstur.
Deila færslu
Síðast uppfært 7. júní, 2025