Svartiskáli, Grundarfirði

Árið 1985 birtist í Breiðfirðingi frásögn Péturs Konráðssonar um myndun þorpsins í Grundarfirði. Hann segir m.a. frá því að um 1897 var löggilti verslunarstaðurinn sem verið hafði á Grundarkampi, sem er skammt austan við þorpið, verið fluttur í Grafarnes, sem er nesið sem kaupstaðurinn Grundarfjörður stendur nú á.¹E.K. (1985, 1. apríl). Pétur Konráðsson segir frá. Úr Grundarfirði. Breiðfirðingur, 43. árg., 1. tbl., bls. 29-36. Síðan segir Pétur:

Árið 1931-32 er stórt timburhús flutt frá Kvíabryggju í Grafarnes. Áður hafði það verið á Grundarkampi. Hús þetta var nefnt hér áður Svartiskáli eða Svartiskóli. Fyrir löngu síðan hafði þetta hús verið flutt frá Reykjavík. Þar hafði það m. a. gegnt því veglega hlutverki að vera dómshús Jörundar hundadaga­konungs. Þetta sögufræga hús brann til grunna 1952.²E.K. (1985, 1. apríl), bls. 30.

Í örnefnaskrá fyrir Fornu-Grund í Grundarfirði segir m.a.: „Nokkrum spöl vestar [en Franski­grunnur] er stór húsgrunnnur, sem kallaður er Svartaskólagrunnur (7). Stóð þar hús, er svo var kallað [Svartiskóli]. Fyrst var það notað sem verbúð og síðar var því breytt í íshús, en síðan rifið og flutt að Kvíabryggju (sem er skammt frá Krossnesi), en þaðan aftur í vor (1933) og byggt í Grafarnesi.“³Þorleifur Jóhannesson. Örnefnaskrá. Forna-Grund 1. Sótt 9. janúar 2026 af https://www.grundarfjordur.is/static/files/Bokasafnid/Ornefnaskrar/forna-grund.pdf.

Ekki reyndist þeirri sem þetta skrifar unnt að finna upplýsingar um hvaða hús er átt við þegar vísað er til dómshúss Jörundar hundadagakonungs, sem segja má að hafi tekið sér hér völd sumarið 1809. Í frásögn Péturs í Breiðfirðinga er ekki vísað til heimildar um húsið í Reykjavík. Höfundur hafði samband við sér fróðari menn og konur um sögu Reykjavíkur, en allt kom fyrir ekki því ekki tókst að varpa ljósi á umrætt dómshús.

Rekja má verslun á Grundarkampi til þess tíma er einokunarkaupmenn höfðu þar aðstöðu (1602-1787). Árið 1786 fékk staðurinn kaupstaðarréttir einn sex kaupstaða á landinu. Þar var síðan verslað í um eina öld, en um 1870 bjó þar enginn verslunarmaður. Virðist þá verslunarreksturinn hafa verið fluttur vestur að Kvíabryggju, þar sem verslað var þar til kaupstaðurinn á Grafarnesi, Grundarfjörður, fékk kaupstaðarréttindi 1897. Fyrsta húsið var byggt þar árið 1906 ásamt skansi til fisklöndunar og hófst þá útgerð þaðan. Verslunarrekstur hófst að nýju árið 1915 og fer íbúum að fjölga um 1930, en um 1940 fluttu allir íbúar Kvíabryggju, um 40 talsins, í Grafarnes.⁴Einar Haukur Kristjánsson (1986). Snæfellsnes norðan fjalla. Árbók Ferðafélags Íslands, bls. 56-59.

Þegar það sem fram hefur komið er haft í huga má ætla að húsið sem hér er til umræðu hafi verið flutt eða byggt á Grundarkambi á tímabilinu 1810 til um 1850 þegar húsið var flutt á Kvíabryggju. Upp úr 1930 var svo húsið flutt á Grafarnes.

Svartiskáli var nýttur sem verbúð fyrir Hraðfrystihús Grundarfjarðar hf., sem stofnað var árið 1941.⁵Davíð Hansson Wíum (2003). Gert út frá Grundarfirði. Myndun sjávarþorps á 20. öld, bls. 74. Fólkið, fjöllin, fjörðurinn. Safn til sögu Eyrarsveitar. 4. hefti, bls. 48-96. Eyrbyggjar – Hollvinasamtök Grundarfjarðar.

Hann var staðsettur u.þ.b. mitt á milli þar sem vigtarskúrinn við höfnina er og gamla kaupfélagshúsið stendur. Í upphafi var útbúin aðstaða fyrir beitningu í neðri hluta hússins en síðar var efri hluti hússins tekinn í gegn og útbúinn fyrir hraðfrystihúsið. Voru þar herbergi og mötuneyti ásamt nokkuð rúmgóðum sal þar sem hægt var að halda böll og aðrar skemmtanir. Verbúin var hugsuð fyrir þá sveitunga sem ekki gátu komist heim til sín eftir vinnudaginn.⁶Davíð Hansson Wíum (2003), bls. 74.

Í Þjóðviljanum 5. júní 1952 er frétt um bruna Svartaskóla. Þar segir m.a.: „„Svartiskóli“ var tveggja hæða timburhús og var þar geymsla þriggja báta og beitingarpláss, ennfremur var geymt þar nokkuð af fiski. Var húsið um 200 fermetrar. – „Svartiskóli“ var áður verbúð, búið og eldað á loftinu. Hraðfrystihús Grundarfjarðar átti húsið.“⁷„Svartiskóli“ brennur (1952, 5. júní). Þjóðviljinn, 122. tbl., 17. árg., bls. 7.

Leitarorð: Grundarfjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 9. janúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  E.K. (1985, 1. apríl). Pétur Konráðsson segir frá. Úr Grundarfirði. Breiðfirðingur, 43. árg., 1. tbl., bls. 29-36.
• 2
  E.K. (1985, 1. apríl), bls. 30.
• 3
  Þorleifur Jóhannesson. Örnefnaskrá. Forna-Grund 1. Sótt 9. janúar 2026 af https://www.grundarfjordur.is/static/files/Bokasafnid/Ornefnaskrar/forna-grund.pdf.
• 4
  Einar Haukur Kristjánsson (1986). Snæfellsnes norðan fjalla. Árbók Ferðafélags Íslands, bls. 56-59.
• 5
  Davíð Hansson Wíum (2003). Gert út frá Grundarfirði. Myndun sjávarþorps á 20. öld, bls. 74. Fólkið, fjöllin, fjörðurinn. Safn til sögu Eyrarsveitar. 4. hefti, bls. 48-96. Eyrbyggjar – Hollvinasamtök Grundarfjarðar.
• 6
  Davíð Hansson Wíum (2003), bls. 74.
• 7
  „Svartiskóli“ brennur (1952, 5. júní). Þjóðviljinn, 122. tbl., 17. árg., bls. 7.