Svarta pakkhúsið, Keflavík

Básendar á Reykjanesi eiga sér langa sögu sem verslunarstaður. Talið er að þar hafi verið rekin verslun í rúmar 3 aldir, þ.e. frá 1484, þegar getið er fyrstu ensku kaupmannanna á Básendum, til 1800, þó regluleg verslun hafi ekki hafist fyrr en um 1640.¹Vigfús Guðmundsson (1924-1927). Básendar við Faxaflóa, bls. 50. Blanda. Fróðleikur Gamall og nýr. Sögurit XVII, bls. 46-68; Bjarni Guðmarsson (1992). Saga Keflavíkur 1766-1890, bls. 74. [Keflavík:] Keflavíkurbær.

Höfnin liggur fyrir Stafneslandi, innan skerja nokkurra, og þótti fremur viðsjál, einkum í vestanveðrum. Voru skipatjón alltíð á Bátsöndum lengi fram eftir, þar til járnhlekkir miklir voru greyptir í skerin og í klettana í fjörunni og skipin ›svínbundin‹ sitt á hvað. Verzlunarhúsin stóðu á klettabarði niðri við sjóinn, skamt fyrir sunnan Stafnes, og var ægisandur alt í kring. Var þeim hætt í stórflóðum, og gekk sjórinn oft á land og inn í húsin fyr á öldun, án þess þó að verulegt tjón hlytist af.²Jón J. Aðils (1919). Einokunarverzlun Dana á Íslandi 1602-1787, bls. 269. Reykjavík: Verzlunar­ráð Íslands.

Í janúar árið 1799 gekk gífurlegt fárviðri yfir suður- og vesturströnd landsins sem gerði mikinn usla á skipum, húsum, gripum, vörum, túnum, görðum og öðrum mannvirkjum allt frá Þjórsár og vestur um til Snæfellsness. Þá var Henrik Hansen (1748-1802) kaupmaður á Básendum, en hann hafði eignast verslunina 1794. Verslunarstaðurinn varð mjög illa úti og slapp kaupmaðurinn naumlega ásamt fjölskyldu sinni, en ein kona fórst. Hansen kaupmaður varð fyrir gríðarlegu eignatjóni og talið var að hann hafi orðið fyrir meira tjóni í flóðinu en nokkur annar á landinu. Öll hús á Básendum urðu fyrir tjóni og var verslunarstaðurinn talinn óbyggilegur.

Eftir Básendaflóðið var gerð skýrsla um ástand 10 húsa á staðnum. Ekki liggja fyrir heimildir um hvenær þau hús voru byggð en gera má ráð fyrir að stærstu húsin hafi verið byggð á tímum einokunarverslunar Dana fyrir 1787 þegar hún var lögð niður.

Hinrik  Hansen  kom  hingað til lands árið 1764  og gerðist búðarsveinn í Reykjavík.  Hann  varð eigandi verslunarinnar  á Básendum 1788 ásamt fimm öðrum þegar verslunareinokun var aflétt, en eignaðist hana alla árið 1794.³Vigfús Guðmundsson (1924-1927).

Hinrik kaupmaður er ekki síst minnisverður fyrir þá skuld, að hann átti íbúðarhús á Básendum, hafði þar vetursetur, dó hér og lét eptir afkomendur með íslenzkri konu. Hann er því einn hinn allra fyrsti útlendi kaupmaður, sem — eptir einokun — verður innlendur og samlagar sig þjóðinni. En þetta er fágætt um útlenda kaupmenn; þeir hafa optast — eða ekkjur og börn þeirra — fram á vora daga fleytt rjómanum yfir pollinn af verzlun sinni við Íslendinga.
H. Hansen var orðinn fjáður vel, en missti á einni nóttu meginhluta eigna sinna: hús og búshluti, báta vöru og matvæli, fatnað, skjöl og bækur. Og ekki sést annað, en að allt þetta hafi verið óvátryggt. Eptir hefur kaupmaður þó að sjálfsögðu átt eitthvað fyrir seldar gjaldeyrisvörur ytra, sennilega innifalið í vörufarmi þeim, er hann þá hefur verið búinn að panta til sín á næsta vori.⁴Vigfús Guðmundsson (1924-1927), bls. 63-64.

Þrátt fyrir þetta áfall hélt Hansen áfram að versla, settist að í Keflavík, byggði sér íbúðarhús og flutti þangað pakkhús sitt.⁵Vigfús Guðmundsson (1924-1927).

Pakkhúsið var sett niður við íbúðarhús Hansens, þar sem nú (2026) er horn Norðfjörðsgötu og Hafnargötu, gegnt húsi nr. 6 við Norðfjörðsgötu (Ungó). Húsið gekk undir nafninu Svarta pakkhúsið.⁶Eva Kristín Dal, forstöðumaður Byggðasafns Reykjanesbæjar (2026, 26. febrúar). Tölvupóstur.

Eftir fráfall Hinriks árið 1802  stóðu ekkja hans Sigríður  Sigurðardóttir (1761-1813) og synirnir Hans Símon (1779-1840) og Símon (1789-1847) fyrir versluninni. Þau komust í miklar skuldir og var versluninn boðin upp 1811.⁷Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 74.

Þó Svarta pakkhúsið væri lengi kallað Norðfjörðspakkhús var Norðfjörð aldrei eigandi þess. Ólafur Norðfjörð (1834-1899) var faktor eða verslunarstjóri fyrir útibú P. C. Knudtzons (1789-1864) í Keflavík á árunum 1859 til 1896 og var þá verslunin kölluð Norðfjörðsverslun og pakkhúsið Norðfjörðspakkhús.⁸Bjarni Guðmundsson (1994, 1. desember). Jólatré á ferð og flugi. Faxi, 4. árg., 6. tbl., bls. 182-183.

Erfitt er að átta sig nákvæmlega á eignarhaldi Svarta pakkhússins og eru því einungis þeir eigendur sem vitað er um með vissu nefndir hér að ofan.

Þegar fasteignamat var gert á húsinu árið 1930 var það í eigu Elínmundar Ólafs (1901-1988). Þá var breidd hússins sögð vera 9 m, lengd 12,5 m og jöfnuð hæð þess 4,3 m, þ.e. 112,5 fermetrar að grunnfleti. Engar leiðslur voru í húsinu, hvorki vatns- eða rafmagnsleiðslur og húsið því hvorki hitað né lýst. Svo virðist sem Elínmundur hafi keypt húsið af Íslandsbanka árið 1926.⁹Fasteignamat í Keflavík 1930. Gögn úr gagnasafni Reykjanesbæjar. Ljósrit í eigu Helga Biering; Keflavík seld (1926, 17. ágúst). Lögrjetta, 21. árg., 34. tbl., bls. 2.

Húsið var notað sem fiskaðgerðarhús og síðan sem pakkhús.

Árið 1962 var húsið flutt frá Hafnargötu þar sem stóð í vegi fyrir umferð að áhaldahúsi Keflavíkurbæjar, þar steyptur hafði verið grunnur undir það. Í desember sama ár hrundi húsið algerlega saman eins og spilaborg í miklu roki sem gekk yfir Keflavík.¹⁰Eitt elzta hús landsins eyðilagðist í roki (1962, 22. desember). Vísir, 52. árg., 289. tbl., bls. 12.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. mars, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Vigfús Guðmundsson (1924-1927). Básendar við Faxaflóa, bls. 50. Blanda. Fróðleikur Gamall og nýr. Sögurit XVII, bls. 46-68; Bjarni Guðmarsson (1992). Saga Keflavíkur 1766-1890, bls. 74. [Keflavík:] Keflavíkurbær. ↩︎
• 2
  Jón J. Aðils (1919). Einokunarverzlun Dana á Íslandi 1602-1787, bls. 269. Reykjavík: Verzlunar­ráð Íslands. ↩︎
• 3
  Vigfús Guðmundsson (1924-1927). ↩︎
• 4
  Vigfús Guðmundsson (1924-1927), bls. 63-64. ↩︎
• 5
  Vigfús Guðmundsson (1924-1927). ↩︎
• 6
  Eva Kristín Dal, forstöðumaður Byggðasafns Reykjanesbæjar (2026, 26. febrúar). Tölvupóstur. ↩︎
• 7
  Bjarni Guðmarsson (1992), bls. 74. ↩︎
• 8
  Bjarni Guðmundsson (1994, 1. desember). Jólatré á ferð og flugi. Faxi, 4. árg., 6. tbl., bls. 182-183. ↩︎
• 9
  Fasteignamat í Keflavík 1930. Gögn úr gagnasafni Reykjanesbæjar. Ljósrit í eigu Helga Biering; Keflavík seld (1926, 17. ágúst). Lögrjetta, 21. árg., 34. tbl., bls. 2. ↩︎
• 10
  Eitt elzta hús landsins eyðilagðist í roki (1962, 22. desember). Vísir, 52. árg., 289. tbl., bls. 12. ↩︎