Verbúð, Djúpavík, Árneshreppi

Heiti: Stóri Bragginn - Bragginn

Byggingarár: ≈ 1915

Upphafleg notkun: Tunnugeymsla ?

Fyrsti eigandi: Eggert Ólafsson hf. – Elías Stefánsson

Aðrir eigendur:

1924: Sleipnir og Alliance

1934: Alliance

1934: Djúpavík hf.

Upphafleg staðsetning:

Oddeyrartangi, Akureyri

Flutt:

1916 á Djúpavík, Árneshreppi, Ströndum

Húsin tvö sem Elías Stefánsson lét reisa á Djúpavík. Myndin er tekin árið 1934 áður en húsin voru lengd til norðurs. Ljósm. í eigu Hauks Jóhannessonar.

Húsin tvö á Djúpavík árið 1967. Bæði húsin hafa verið lengd. Ljósm.: Tómas Jónsson. Héraðsskjalasafn Árnesinga. Sótt 14. febrúar 2026 af Tómas Jónsson/2010_45_TJ_01201.

Saga:

Á árunum 1913 til 1917 rak Elías Stefánsson (1879-1920), togaraútgerðarmaður í Reykjavík og framkvæmdastjóri togarafélagsins Eggert Ólafsson hf., síldarsöltun á Oddeyri á Akureyri. Jafnframt hóf hann umsvif á Djúpavík í Reykjarfirði á Ströndum um 1915 og var kominn á fulla ferð árið eftir. Elías leigði lóðina af Ágústi Guðmundssyni bónda í Kjós í Reykjarfirði.¹

Elías setti upp plön og bryggjur á Djúpavík, byggði íbúðarhús fyrir verkafólk og rak þar síldarútgerð og síldarsöltun. Þar með hófst atvinnustarfsemi og búseta á Djúpavík. Fyrsti íbúinn þar var Guðjón Jónsson (1865-1924), búfræðingur og smiður frá Stóru-Ávík, sem var ráðinn sem umsjónarmaður síldarsöltunarstöðvar Elíasar. Sumurin 1917-1919 voru talsverð umsvif á Djúpavík og störfuðu þar um 50-60 síldarstúlkur þegar mest gekk á, auk karlmanna við beykisstörf og aðra iðju.²

Þegar Elías hætti starfsemi á Oddeyri má telja öruggt að hann hafi látið flytja þaðan það sem hann gat haft not fyrir á Djúpavík, vélar, verkfæri, búnað og ekki síst timbur. Veturinn 1915 til 1916 lét Elías taka ofan hús sem hann átti á Oddeyri og flytja viðina með togara sem hann átti til Djúpavíkur.³

Árið 1916 voru virt til brunabóta tvö hús sem Elías Stefánsson átti á Oddeyri. Annað var Gránufélagsgata 53, sem gekk undir nafninu Litla-Reykjavík og stóð til ársins 1991. Hitt húsið stóð á Oddeyrartanga, einlyft, óinnréttað hús, sem notað var sem tunnugeymsla. Húsið var 19, 4 m langt, 16,2 m breitt og 5,7 m að hæð.⁴ Ekki er ósennilegt að Elías hafi látið flytja viðina úr þessu húsi til Djúpavíkur og notað þá í verbúðarbragga þar.

Sumrið 1916 lét Elías reisa hús á Djúpavík og ganga frá að fullu. „Þar var stórt eldhús með eldunaraðstöðu, borðstofu og herbergjum fyrir síldarsöltunarstúlkurnar. Haustið 1916 var húsið að fullu tilbúið en ekkert annað var á staðnum. Þetta hús var nefnt „Stóri Bragginn“ og stendur enn en var stækkað í seinna síldarævintýrinu til norðurs.“⁵

Nú vandast málið því Elías lét reisa tvö hús á Djúpavík á þessum árum, eins og myndin hér að ofan sýnir.

Húsið vinstra megin var tveggja hæða, járnklætt timburhús á hlöðnum grunni. Þar var stórt eldhús, matsalur og vistarverur á efri hæð. Húsið var lengt til norðurs á seinni síldarárunum, um 1937. Sá hluti hússins stendur enn, en eldri hlutinn var rifinn árið 1985.

Í húsinu með kvistinum hægra megin á myndinni var bakarí og verslun á neðri hæðinni, rannsóknastofa og vistarverur uppi. Þetta hús var einnig lengt til norðurs um 1935. Þar var m.a. frystigeymsla, lager fyrir verslunina og mötuneyti.⁶

Sumurin 1917-1919 voru talsverð umsvif á Djúpavík og störfuðu þar um 50-60 síldarstúlkur þegar mest gekk á, auk karlmanna við beykisstörf og aðra iðju.
Að lokinni sumarvertíð árið 1919 voru horfur góðar. Mun meira hafði aflast af síld en næstu tvö ár á undan og söluhorfur þóttu góðar. Margir síldarsaltendur drógu að selja í þeirri von að fá hærra verð þegar frá liði og bundust óformlegum samtökum um að fara ekki niður fyrir ákveðið verð, 105 kr á tunnu.
Einn þeirra var Elías Stefánsson sem vildi fá 105 krónur fyrir tunnuna og stóð fastur á því þó að litlu lægra verð byðist. Í október hrundi verð á íslenskri síld og margir síldarsaltendur urðu fyrir þungum búsifjum. Elías var þeirra á meðal. Hann varð gjaldþrota og náði sér ekki aftur á strik og lést í desember árið eftir.⁷

Þess má geta að Elías Stefánsson leit umsvif sín á Djúpavík aldrei augum.⁸

Árið 1924 tóku útgerðarfélögin Sleipnir og Alliance lóðir Elíasar á leigu og keyptu jafnframt hús og önnur mannvirki á staðnum. Áratug síðar keypti Alliance hlut Sleipnis á Djúpavík úr þrotabúi þess. Sama ár var (1934) var hlutafélagið Djúpavík stofnað, sem var í meiri hluta eigu Alliance, en Einar

Verbúðarbraggi, Djúpavík, árið 2022. Ljósm.: Höfundur.

Þorgilsson & Co. í Hafnarfirði átti þriðjung félagsins. Félagið hófst strax handa við að reisa fullkomna síldarverksmiðju, sem hóf móttöku síldar árið 1935.⁹

Hér er um að ræða einn af mörgum húsaflutningum sem erfitt er fá óyggjandi heimildir um. Hér er í raun bæði óljóst hvaða hús var flutt frá Akureyri og hvar húsið var sett niður á Djúpavík. Jafnvel má deila um hvort hús hafi verið flutt eða einungis húsaviðir. En þeirri sem þetta skrifar finnst engu að síður ástæða til að halda upplýsingum um þennan „húsaflutning“ til haga.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 16. febrúar, 2026

Heimildaskrá

1
Hreinn Ragnarsson (2007). Söltunarstaðir á 20. öld, bls. 292 og 323. Í Hreinn Ragnarsson og Steinar J. Lúðvíksson (ritstjórar), Silfur hafsins. Gull Íslands. Síldarsaga Íslendinga. 2. bindi, bls. 281-360. Reykjavík: Nesútgáfan; Þorsteinn Matthíasson (1973). Hrundar borgir. Djúpavík, Ingólfsfjörður og Gjögur, bls. 26. [Reykjavík:] Bókamiðstöðin.
2
Benedikt Jónsson (2021, 18. nóvember). Djúpavík. Sótt 14. febrúar 2026 af https://stadir.gagnvegir.is/djupavik/.
3
Haukur Jóhannesson (2025, 6. janúar). Tölvupóstur.
4
Héraðsskjalasafnið á Akureyri. Brunabótafélag Íslands, Akureyrarumboð. Virðingabók 1916-1917, bls. 264 og 271.
5
Haukur Jóhannesson (2025, 6. janúar). Tölvupóstur.
6
Sævar Pálsson (2026, 15. febrúar). Sótt 15. febrúar 2026 af Gamlar fréttir frá Árneshreppi. | Veit einhver betur | Facebook.
7
Benedikt Jónsson (2021, 18. nóvember).
8
Haukur Jóhannesson (2025, 6. janúar).
9
Hreinn Ragnarsson (2007), bls. 293.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 16. febrúar, 2026