Stóra-Hof, Rangárvöllum

Heiti: Þorvaldseyri – Stóra-Hof

Byggingarár: < 1890

Brann: 1910

Upphafleg notkun: Gestahús

Fyrsti eigandi: Þorvaldur Björnsson (Bjarnarson)

Aðrir eigendur:

1904: Bjarni Jónsson

1905: Einar Benediktsson

1910: Guðmundur Þorbjarnarson og Ragnhildur Jónsdóttir

Upphafleg staðsetning: Þorvaldseyri, undir Eyjafjöllum, Rangárþingi eystra

Flutt: 1905 að Stóra-Hofi, Rangárvöllum, Rangárþingi ytra

Hvernig flutt: Húsið tekið í sundur og flutt á hestum og vögnum. Viðum fleytt yfir stórfljót

Saga:

Þorvaldur Björnsson (1833-1922) var bóndi í Svaðbæli, sem hann nefndi Þorvaldseyri undir Eyjafjöllum, á árunum 1886 til 1905.¹ Hann gerði jörðina að því stórbýli, sem hún er þekkt fyrir enn í dag. Hann átti „… eitt stærsta íbúðarhús í sveit á Íslandi, stærstu hlöðuna, stærsta túnið og margar jarðir.“² Árið 1904 skipti hann á jörð sinni og stórhýsinu Bjarnaborg í Reykjavík við Bjarna Jónsson (1859-1915) snikkara sem reist hafði húsið 1901 og leigði út íbúðirnar í því. Milligjöfin sem Þorvaldur þurfti að láta af hendi nam helmingi fjárhæðarinnar sem Þorvaldseyri var metin á. Viðskipti þessi voru gerð fyrir milligöngu Einars Benediktssonar (1864-1940) skálds og athafnamanns, sem þá var nýorðinn sýslumaður í Rangárþingi. Einar hagnaðist vel á þessum viðskiptum því hann fékk 2% af verði beggja eignanna.

En Einar var ekki hættur að hafa hönd í bagga með viðskiptum Þorvalds, því hann hvatti Þorvald áfram og ákvað Þorvaldur að kaupa togarann Seagull. Sú útgerð gekk hörmulega og hann varð því sem næst gjaldþrota. Flutti hann að Núpakoti undir Eyjafjöllum árið 1909, næstu jörð vestan við Þorvaldseyri, og bjó þar til æviloka.³

Einar Benediktsson var settur sýslumaður Rangárþings í september 1904. Eiginkona hans var Valgerður Einarsdóttir Zoëga (1881-1955). Sýslumannshjónin ræddu mikið um hvar í sýslunni þau ættu að setjast að til frambúðar. Í mars árið 1905 keypti Einar Þorvaldseyri

… af Bjarna Jónssyni snikkara í Reykjavík sem nú er að fara á hausinn eftir að hafa haft mikil umsvið í smíði og sölu húsbygginga um nokkurra ára skeið. Á Þorvaldseyri er eitt stærsta íbúðarhús í sveit á Íslandi, eins og áður sagði, gestahús sem Þorvaldur á Eyri reisti áður en hann fluttist til Reykjavíkur og fór að gera út togara … Þorvaldseyrin og húsakynni þar eru við hæfi stórhuga sýslumanns en gallinn er sá að jörðin er ekki nógu miðsvæðis í héraðinu. Einar er með aðrar ráðagerðir á prjónunum um sýslumannssetur.⁴

Árið 1905 ákveða þau hjónin að setjast að á landsnámsjörðinni Stóra-Hofi á Rangárvöllum. Þó jörðin væri góð þótti þeim húsakynnin ekki hæfa sýslumannssetri.

Það verður úr að Einar ræðst í það stórvirki að láta flytja stóra timburhúsið á eignarjörð sinni, Þorvaldseyri undir Eyjafjöllum, yfir vegleysur og óbrúaðar ár að Stóra-Hofi. Húsið er yfir 130 fermetrar að grunnfleti, einlyft með háu risi, allt byggt úr rekaviði. Sýslumaður ræður fjölda manna til að rífa húsið, merkja viðina og koma þeim á hesta og vagna. Jafnframt leggur hann fram fé til vegabóta undir Eyjafjöllum til að greiða fyrir vagnaferðum. Eyfellskir sveitamenn eru meira og minna við þessi verk undir stjórn sýslumanns síns framan af sumri 1905 og gengur mikið á. Niðurrif á stóra íbúðarhúsinu á Þorvaldseyri og flutningur þess með Fjöllum og yfir skaðræðisfljótin Markarfljót og Þverá, þar sem þarf að fleyta viðunum yfir, þykir mikið og stórbrotið ævintýri í héraðinu og bændur eru fúsir til að leggja sýslumanni sínum lið með mannafla og vagnalánum. Allir sem vettlingi geta valdið eru á þönum til að fylgjast með og hjálpa til og er stundum ærið vossamt er verið er flyta viðunum yfir fljótin. Síðasti farartálminn er Eystri-Rangá og smám saman er hústimbrinu staflað upp á túninu á Stóra-Hofi.
Um og yfir fjörutíu manns eru þar um sumarið; flutningamenn, smiðir, kaupahjú, vinnuhjú, matráðskona, vikadrengir og léttastúlkur. …
Einar Benediktsson velur nýja íbúðarhúsinu stað norðar og austar en gamli bærinn stendur og utan við túnið. Þar rís þetta gríðarlega mikla timburhús og er talsvert breytt og aukið frá því að það stóð á Þorvaldseyri. Meðal annars eru settir kvistir á þakið sem ekki voru áður.⁵

Á meðan öllu þessu stóð hafast sýslumannshjónin við í hesthúsi sem tjaldað er innan með hvítum lökum og trégólf sett í til bráðabirgða. Þar er vistin misjöfn og ræðst mikið af veðri og vindum.⁶

Um haustið er húsið á Stóra-Hofi að verða tilbúið til íbúðar. Það er stærsta hús á Suðurlandi. Inngöngudyrnar eru á vesturgaflinum, „skáhallt móti sandrokinu“ eins og Einar orðar það, en fyrir innan dyrnar til vinstri er sýslumannsskrifstofan, og þar fyrir innan borðstofa – sú stærsta í sýslunni. Þar eru haldnir sýslunefndarfundir og veislur og geta tugir manna setið þar að borðum í einu. Framhlið hússins vísar til suðurs og þar er setustofa, ennþá stærri en borðstofan, og svefnherbergi. Veggina prýða glæsileg málverk, flest úr dánarbúi barónsins á Hvítárvöllum, og vegleg húsgögn svo að önnur eins hafa ekki sést í Rangárvallasýslu. Loftið er rúmgott með fjölda herbergja en í kjallara er eldhús, búr, geymslur og herbergi vinnufólks. Þaðan liggja yfirbyggð göng út í fjósið.
Seint í nóvember 1905 er tekið manntal á Stóra-Hofi. Þá eru þar 12 manns í heimili: sýslumannshjónin ásamt tveimur yngstu börnum sínum, fjórir vinnumenn, þrjár vinnukonur og 14 ára vikastúlka.⁷

Í apríl 1907 fékk Einar Benediktsson lausn frá sýslumannsembættinu að eigin ósk, því hugur hans stefndi annað.⁸

Þremur árum síðar keyptu hjónin Guðmundur Þorbjarnarson (1863-1949) og Ragnhildur Jónsdóttir (1875-1953) Stóra-Hof af sýslumanninum fyrrverandi. Þau bjuggu þá á Hvoli í Mýrdal, þar sem þau höfðu tekið við búi foreldra Ragnhildar. Sama ár, þ.e. 1910, fluttu þau að Stóra-Hofi, en skömmu áður hafði íbúðarhúsið, sem flutt hafði verið frá Þorvaldseyri, brunnið til kaldra kola. Flestum innanstokksmunum var bjargað og fólki varð ekki meint af. Þau reistu nýtt íbúðarhús og bjuggu stórbúi á Stóra-Hofi til ársins 1943.[9]⁹

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 27. ágúst, 2024

Heimildaskrá

1
Texti með ljósmynd nr. MRQ-82 í Sarpi. Menningarsögulegu gagnasafni. Sótt 27. ágúst 2024 af https://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=1860366.
2
Guðjón Friðriksson (1997). Einar Benediktsson. Ævisaga I, bls. 305. Reykjavík: Iðunn.
3
Texti með ljósmynd nr. MRQ-82 í Sarpi. Menningarsögulegu gagnasafni; Guðjón Friðriksson (1997), bls. 305-306.
4
Guðjón Friðriksson (1997), bls. 309.
5
Guðjón Friðriksson (1997), bls. 315-316.
6
Guðjón Friðriksson (1997), bls. 315.
7
Guðjón Friðriksson (1997), bls. 319-320.
8
Guðjón Friðriksson (1997), bls. 349.
9
Húsbruni (1910, 4. júní). Reykjavík, 11. árg., 25. tbl., bls. 95; Guðmundur á Hofi áttræður (1943, 1. október). Freyr, 38. árg., 10. tbl., bls. 135-138.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 27. ágúst, 2024