Stóra-Borg, Vesturhópi, Húnaþingi vestra

Árið 1864 fluttu hjónin Ingunn Jónsdóttir Ólsen (1817-1897) og Pétur Kristófersson (1840-1906) að Stóru-Borg frá Þingeyrum, en þar hafði Pétur verið ráðsmaður hjá Ingunni í tvö ár, en 24 ára aldursmunur var á þeim hjónum. Með þeim fluttu fjórar dætur og einn sonur Ingunnar. Ingunn hafði verið gift Runólfi Magnúsi Ólsen, sem var umboðsmaður Þingeyraklausturs, sem lést árið 1860, en jörðin Stóra-Borg var í eigu Ingunnar þegar hún giftist í annað sinn.¹Þorsteinn Antonsson (2008). Menn og álfar. Ættarsaga, bls. 48-51. Akureyri: Tindur; Frú Ingunn Jónsdóttir (1898, 1. janúar). Kvennablaðið, 4. árg., 1. tbl., bls. 1.

Á uppvaxtarárunum í Borgarfirði leiðbeindi [Pétur] breskum sportveiðimönnum á sumrin við hinar gjöfulu laxveiðiár héraðsins og við þau tækifæri lærði hann af þeim mál og siði; nú beindi hann sportveiðimönnum norður. Hann hafði verið við búfræðinám í Skotlandi og lært af hástéttarfólki þar enn frekar hætti þess sem auðveldaði honum að laða útlendinga norður yfir heiðar til veiðiskapar í Víðidalsá, en hún hefur löngum verið ein af bestu veiðiám landsins. … til að efla aðsóknina í veiðina keypti hann hús á Skagaströnd, lét taka sundur og flytja á Borgarhlaðið, gerði að samastað hinn útlendu veiðimanna.²Þorsteinn Antonsson (2008), bls. 50.

Húsið mun hafa verið flutt á árunum 1880-1890. „Ef til vill er þetta með fyrstu veiðihúsum, sem reist hafa verið hérlendis.“³Pétur Aðalsteinsson (1978). Þverárhreppur, bls. 410. Í Sigurður J. Líndal og Stefán Á. Ólafsson (ritstjórar), Húnaþing II, bls. 408-411. [Útg.staðar ekki getið:] Búnaðarsamband Austur-Húnvetninga o.fl. Um 1910 var Húsið, eins og það var nefnt, gert að íbúðarhúsi og var notað til íbúðar fram yfir síðustu aldamót.⁴ Collingwood, W. G. (1991). Fegurð Íslands og fornir sögustaðir. Svipmyndir og sendibréf úr Íslandsför W. G. Collingwoods 1897, bls. 241. Haraldur Hannesson hafði umsjón með útgáfunni. Reykjavík: Örn og Örlygur; Stóra-Borg, Vesturhópi, verknr. 2768 í gagnasafni Húsafriðunarnefndar. Í húsinu var þingstaður Þverárhrepps til margra ára.⁵Pétur Aðalsteinsson (1978), bls. 427. Í húsinu var einnig um tíma rekinn farskóla á veturna.

Hvert skot var notað til íveru á kennslutímanum. Í suðurstofunni var sett upp langborð svo allir gætu matast í einu, en kennt var við annað langborð í norðurstofunni. Á kvöldin var hún notuð sem lesstofa. Norðurkamesið var í senn svefnherbergi og skrifstofa farkennarans. Suðurstofan var jafnframt notuð sem svefnpláss ásamt fleiri herbergjum hússins, svo sem miðkamesi, suðurkamesi og skála. Norður- og Suðurloft undir bröttu risi voru svefnstaðir barnanna því ekki var manngengt fyrir fullorðna ofan við lofthlerann. Í kjallaranum var matreitt. Neðan við lofthlerann þar er harðtroðið moldargólf og vegg­hleðslurnar minna á hleðslueftirlíkingar við arinstæði í glæsihúsum borgarinnar nú, en eru meira ekta.⁶Þorsteinn Antonsson (2008), bls. 137-138.

Listamaðurinn og fornfræðingurinn W. G. Collingwood kom að Stóru-Borg á ferð sinni um Ísland sumarið 1897 og málaði myndir af heimilisfólki og bænum og hitti Pétur bónda. Í bréfi til dóttur sinnar lét hann vel af móttökum, sagðist hafa fengið afbragðs skyr og rjóma og fengið að gista í fallegu litlu timburhúsi sem hann hafði út af fyrir sig. Án efa hefur það verið Veiðihúsið sem Collingwood gisti í og á einni af myndum hans sést húsið.⁷Collingwood, W. G. (1991), bls. 104-108 og 241.

Árið 2011 gerði arkitekinn Jon Nordsteien úttekt á húsinu og gerði af því uppmælingateikningar. Í byggingar- og ástandslýsingu kemur fram að búið var í húsinu til ársins 2010 og grunnflötur gamla hússins sé um 52 fermetrar. Þar segir einnig:

Húsið er grindarbyggt timburhús á einni hæð með risi og liggur mænirinn nokkurn veginn í norður – suður. Þaõ stendur á gömlum bæjarhóli í brekku sem hallar til austurs með útsýnni yfir Viðidalsá. …
Kjallarinn er hlaðinn úr grjóti og er með moldargólfi. Meðfram austurhlið og undir norðurgafli er steyptur stoðveggur. Gluggar eru til austurs og á norðurgafli. Í miðju hafa verið settar súlur undir suma gólfbitana, en útveggjagrindin stendur ekki á fótstykki, einungis á gólfbitunum sem liggja á hlöðnu grjótveggjunum. Hlaðni kjallaraveggurinn til vesturs hefur sumsstaðar sigið fram og inn í kjallarann. Súlur undir gólfbitum í kjallara ýta gólfinu í miðju hússins upp. Eitthvað sig er í grunninum, en það getur verið vegna þess aõ húsið stendur á óstöðugum jarðvegi eða vegna vatnssigs niður brekkuna. Í kjallaranum er moldargólf … Þó svo að grunnurinn hafi sigið eru mænir og þakkantar ekki áberandi skakkir.
Úveggir hafa verið forskallaðir einhverntímann uppúr 1950, en í upphafi var húsið klætt láréttri strikaðri vatnsklæðningu, sbr. gamlar myndir. Líkleg afleiõing af því eru fúaskemmdir í grind og fótstykki. Gluggar voru í upphafi sexrúðagluggar en gluggafög og miðpóstar hafa verið fiarlægðir, glerjað beint í karm og útbúin lítil fög til loftunar. Einn gluggi með fögum er ennþá á suðurgafli.
Aðaldyr vísa í vestur og í þeim vængjahurðir með spjöldum og gluggafagi fyrir ofan. …
Þakið er bárujárnsklætt og er járnið farið að láta á sjá. Þakrennur þarfnast endurnýjunar. Ekki sést fúi í borðaklæðningu á háalofti. Skorsteinn er steinsteyptur. Vindskeiðar, listar og frágangur undir þakköntum er
líklega upprunalegt. …
Skipulag að innan er skv. gamalli hefð og eins og tíðkaðist um aldamótin 1900. Herbergi eru lítil og gengiö er úr einu herbergi í næsta.
Efri hluti veggja í stofu er klæddur masónít og veggfóðraður en að neðan er kúlupanill. Í nyrðri stofunni eru veggir masonítklæddir og veggfóðraðir. Gluggagerikti nær niður á gólf eins og súlur og eru innihurðir, listar og frágangur að innan í húsinu íburðarmikill og óvenju vandaður og fallegur. Klæðningar í ganginum og eldhúsinu eru úr kúlupanil, sem og eldhússinnréttingin. Klætt hefur verið með kúlupanil undir bita í loftum í stofunni. í norðurstofunni er málaður pappi á striga. Flest gólf eru með munstruðum línoleumdúk. í stofunni eru teppagólf. Sumstaðar hafa verið settar plötur á veggi, t.d. er búið að klæða af hurð á milli anddyris og stofu. Háaloftið er óklætt og ómálað að innanverðu nema suðurgaflinn sem er klæddur kúlupanil.⁸Jon Norsteien og Einar S. Hjartarson (2011, nóvember). Stóra-Borg, Húnaþingi vestra. Uppmælingateikningar, byggingar- og ástandslýsin, tillaga að viðgerðum, kostnaðaráætlun, bls. 2-3. Í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.

Með greinargerðinni fylgir tillaga að útliti hússins ef það yrði fært í upprunalegt horf.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 27. janúar, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Þorsteinn Antonsson (2008). Menn og álfar. Ættarsaga, bls. 48-51. Akureyri: Tindur; Frú Ingunn Jónsdóttir (1898, 1. janúar). Kvennablaðið, 4. árg., 1. tbl., bls. 1.
• 2
  Þorsteinn Antonsson (2008), bls. 50.
• 3
  Pétur Aðalsteinsson (1978). Þverárhreppur, bls. 410. Í Sigurður J. Líndal og Stefán Á. Ólafsson (ritstjórar), Húnaþing II, bls. 408-411. [Útg.staðar ekki getið:] Búnaðarsamband Austur-Húnvetninga o.fl.
• 4
  Collingwood, W. G. (1991). Fegurð Íslands og fornir sögustaðir. Svipmyndir og sendibréf úr Íslandsför W. G. Collingwoods 1897, bls. 241. Haraldur Hannesson hafði umsjón með útgáfunni. Reykjavík: Örn og Örlygur; Stóra-Borg, Vesturhópi, verknr. 2768 í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.
• 5
  Pétur Aðalsteinsson (1978), bls. 427.
• 6
  Þorsteinn Antonsson (2008), bls. 137-138.
• 7
  Collingwood, W. G. (1991), bls. 104-108 og 241.
• 8
  Jon Norsteien og Einar S. Hjartarson (2011, nóvember). Stóra-Borg, Húnaþingi vestra. Uppmælingateikningar, byggingar- og ástandslýsin, tillaga að viðgerðum, kostnaðaráætlun, bls. 2-3. Í gagnasafni Húsafriðunarnefndar.