Skóla- og fundahús, Ljósavatni, Þingeyjarsveit

Haustið 1883 stofnaði Einar Ásmundsson (1828-1893) í Nesi í Höfðahverfi alþýðuskóla í Laufási fyrir drengi á unglingsaldri.  Fyrsta veturinn sóttu 12 piltar skólann og þann næsta voru þeir 25.

Hér verður hvorki saga Einars né skólans rakin en vísað m.a. í bókina Brot úr byggðarsögu eftir Björn Ingólfsson. Þess má þó geta að í skólanum voru eftirfarandi námsgreinar kenndar: íslenska, danska, enska, landafræði, Íslandssaga, reikningur og söngur.

Húsnæðið í Laufási þótti ekki hentugt til skólahalds og því réðst sýslunefnd í byggingu skólahúss í Hléskógum sumarið 1886 og hófst kennsla í nýja húsinu um haustið með 17 skólapiltum, tveimur kennurum, matráðskonu og vinnukonu.¹Björn Ingólfsson (2013). Brot úr byggðarsögu. Mannlíf í Grýtubakkahreppi í 150 ár, bls. 315-321. Reykjavík: Bókaútgáfan Hólar.

Skólahúsið var

„… byggt sem nýr frambær við gamla bæinn. Það var 18 álna langt og 6 álna breitt með timburhlið fram á hlaðið. Torf var í stofnum upp að bitum og þilstafnar með gluggum þar fyrir ofan. „Dálítið port verður haft á húsinu og svo risið næstum í kross með torfþaki. Loftið á að brúkast til að sofa á og borða, norðurendi hússins niðri fyrir kennslustofu eina eða tvær, suðurendinn fyrir geymslu hús.“²Björn Ingólfsson (2013), bls. 323.

Að baki skólahússins fékk hluti af gamla bænum að standa áfram, eldhús og baðstofa.

Ingólfur Gíslason læknir (1874-1951) segir frá því í ævisögu sinni, Læknisævi, að veturinn 1887 til 1888 hafi hann verið í Hléskógaskóla. Þar segir m.a. um húsakynni skólans og lífið þar:

Skólastofan var einn stór aflangur salur. Skyldi honum svo skipt í tvennt með þykku tjaldi, þegar kennsla færi fram, því deildirnar áttu að vera tvær, fyrsti og annar bekkur. …

Skólastarfsemin byrjaði með því, að kennararnir prófuðu nemendurna [18 talsins] og röðuðu þeim eftir þekkingu þeirra. Ég varð sá níundi í röðinni, og spurði Hermann mig, hvort ég vildi heldur vera neðstur í efri bekk eða efstur í neðri bekk. Tók ég síðari kostinn,  því mér fannst það meira í munni að vera efstur. Var nú tjaldinu hleypt niður milli bekkjanna, og kennsla hófst og stóð yfir fyrri part allra virka daga, en síðari part dagsins og á kvöldin áttu menn að lesa, og skyldi þá hver sitja í sínu sæti, því er honum hafði verið úthlutað samkvæmt röðuninni. …

Í skólahúsinu var ekki nema ein stofa niðri auk salsins, sem áður var nefndur. Var það rúmgóð borðstofa í austurenda hússins. Forstofa var í milli borðstofu og salsins og svo gangur og stigi upp á loftið. – Í baðstofunni [á líklega að vera borðstofunni] voru tvö borð, annað miklu lengra, og var það nefnt „Ormurinn langi“, en stutta borðið „Ormurinn skammi“. Tvær konur matreiddu og þjónuðu okkur, fóru stöf þeirra fram í leifum af gamla bænum á bak við timburhúsið. … Nefnd var kosin meðal pilta til að sjá um aðdrætti matar og annars, er við þurfti, og var kostnaði skipt jafnt niður. Þetta var samkvæmt þessu heimavistarskóli með sameiginlegu mötuneyti. – Maturinn var aðallega brauð, smjör, fiskur og kjöt í ýmsum myndum og svo grautar, eins og gerist. Talsverður handagangur var í öskjunni stundum og ekki frítt við, að þeir, sem minna máttu, yrðu að hafa sig alla við. …

Uppi á lofti skólahússins var herbergjum þannig skipað, að stór salur var í miðju, sem náði yfir alla breidd hússins, voru þar eins mörg rúm og nemendur voru margir, flest meðfram hliðum og undir súðinni. Svaf einn í hverju rúmi. Dyr voru á þessum almenningi til beggja enda, sem lágu inn í lítil herbergi, er voru sitt í hvorum enda hússins. Sálfu [svo] kennararnir í öðru, og var sitt rúmið undir hvorri hlið, en í hinu herberginu sváfu kvenlegu verndarenglarnir …³Ingólfur Gíslason (1948). Læknisævi, bls. 46-47. Reykjavík: Bókfellsútgáfna h.f.

Árið 1890 ákvað sýslunefnd að slíta skólanum því ekki fékkst lengur styrkur úr landssjóði. Meginástæða þess er talin vera nálægð við Möðruvallaskóla því ekki þótti ástæða til að starfrækja tvo skóla á Norðurlandi, sem bæði kepptu um nemendur og kennara.

Ákveðið var að selja Ljósavatnshreppi húsið til að nýta sem skóla- og fundahús. Árið 1893 var það tekið niður og flutt að Ljósavatni og sett þar við hús sem Björn Jóhannesson bóndi á Ljósavatni hafði byggt árið 1884.⁴Þess má geta að ljósmynd sem er á bls. 326 í bók Björn Ingólfssonar og sögð vera af skóla- og samkomuhúsinu á Ljósavatni er líklega af húsi Björns Jóhannessonar. Björn Ingólfsson (2013), bls. 323-327; Kristín María Hreinsdóttir (2024, 24. febrúar). Tölvupóstur.

Það var þó ekki fyrr en í janúar 1904 að skólastarf hófst að nýju í húsinu að frumkvæði ungs bónda í sveitinni, Kristjáns Sigurðssonar á Halldórsstöðum.

Skólinn var í góðu áliti og altaf sóttur svo sem húsakynni hans frekast leyfðu, og voru nemendur um og yfir 20 á hverjum vetri. Flestir voru nemendurnir úr Ljósavatns- og Bárðdælahreppum, enda var svo talið, að þeir hreppar hæru ábyrgð á rekstri hans, og veittu þeir honum styrk á móti landsjóði. Nokkuð var skólinn líka sóttur úr grannsveitunum, einkum Reykjadal og Fnjóskadal. Sameiginlegt mötuneyti var fyrir nemendur og kennara. Lögðu nemendur sjálfir á borð með sér, þ. e. efnið í matinn, en réðu eina stúlku til matreiðslu. í skólalok voru svo gerðir upp allir reikningar nemenda og reyndist skólavistin ætíð mjög ódýr. Húsakynni voru að vísu fremur ófullkomin, en þó kom það eigi að sök fyrir heilsu nemenda, svo að þess yrði vart. Mjög bætti það líka um, að á Ljósavatni var stórt og gott íbúðarhús, og naut skólinn þar athvarfs að nokkru, og var lengi m;jög vel að honum búið af hálfu ábúenda. En 1914 urðu ábúendaskifti á Ljósavatni, og vildi nýi ábúandinn vera laus við skólann, enda mátti svo teljast, að honum væri þá úthýst, og urðu þau lok hans, enda misti hann þá kennara þann, er lengst og best hafði borið hann uppi, Sigurð Baldvinsson.⁵Arnór Sigurjónsson (1927. 1. janúar). Upphaf Alþýðuskóla Þingeyinga, bls. 44. Ársrit Nemendasambands Laugaskóla, 2. árg., 1. tbl., bls. 38-45.

Árið 1914 urðu ábúendaskipti á Ljósavatni og vildi nýi ábúandinn vera laus við skólann. Var þá starfsemi hans hætt og líklega hefur skólahúsið verið rifið skömmu síðar en hús Björns stóð allt til síðustu aldamóta.⁶Arnór Sigurjónsson (1927. 1. janúar), bls. 44; Kristín María Hreinsdóttir (2024, 24. febrúar). Tölvupóstur. Sjá má mynd af því húsi hér: 167 – 19.1.2024 – Ljósavatn | akureyri.net

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 26. maí, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Björn Ingólfsson (2013). Brot úr byggðarsögu. Mannlíf í Grýtubakkahreppi í 150 ár, bls. 315-321. Reykjavík: Bókaútgáfan Hólar. ↩︎
• 2
  Björn Ingólfsson (2013), bls. 323. ↩︎
• 3
  Ingólfur Gíslason (1948). Læknisævi, bls. 46-47. Reykjavík: Bókfellsútgáfna h.f. ↩︎
• 4
  Þess má geta að ljósmynd sem er á bls. 326 í bók Björn Ingólfssonar og sögð vera af skóla- og samkomuhúsinu á Ljósavatni er líklega af húsi Björns Jóhannessonar. Björn Ingólfsson (2013), bls. 323-327; Kristín María Hreinsdóttir (2024, 24. febrúar). Tölvupóstur. ↩︎
• 5
  Arnór Sigurjónsson (1927. 1. janúar). Upphaf Alþýðuskóla Þingeyinga, bls. 44. Ársrit Nemendasambands Laugaskóla, 2. árg., 1. tbl., bls. 38-45. ↩︎
• 6
  Arnór Sigurjónsson (1927. 1. janúar), bls. 44; Kristín María Hreinsdóttir (2024, 24. febrúar). Tölvupóstur. ↩︎