Sigtún 3, Selfossi

Heiti: Staður

Byggingarár: 1920

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Ólafur Sigurðsson og Þorbjörg Sigurðardóttir

Aðrir eigendur:

1940: Ólafur Sigurðsson

1951: Guðmundur Geir Ólafsson og Elínborg Sigurðardóttir

1986: Leif Österby

1989-2007: Steingerður Katla Harðardóttir og Óskar Þorsteinsson

Upphafleg staðsetning: Búðarstígur, Eyrarbakka

Flutt: 1934 að Sigtúni 3, Selfossi

Hvernig flutt: Tekið niður spýtu fyrir spýtu

Sigtún 3, Selfossi, 1934-1950. Ljósm.: Hrafnhildur Guðmundsdóttir. Héraðsskjalasafn Árnesinga, mynd nr. 2017_4_HG_00089.

Sigtún 3 á Selfossi á árunum 1981 til 1990. Ljósm.: Magnús Aðalbjarnarson. Héraðsskjalasafn Árnesinga. Myndasetur. Mynd nr. 2007_35_MAÞF_00049.

Saga:

Árið 1920 reisti Ólafur Sigurðsson (1869-1951) söðlasmiður sér íbúðarhús á Eyrarbakka. Húsið stóð við Búðarstíg, þar sem nú stendur samkomuhúsið Staður, sem fær nafn sitt af húsi Ólafs, en Ólafur nefndi húsið eftir æskuheimili sínu, Breiðabólsstað á Síðu.¹ Í nóvember 1920 er húsinu lýst í Húsvirðingabók og sagt að það sé 7,7 x 7,7 m járnklætt timburhús með 4 m vegghæð og risið 2 m. Kjallari var 2 m hár úr steinsteypu, 4 herbergi og gangur. Á 1. hæð voru einnig 4 herbergi og gangur og sömuleiðis í risi. Þrjár eldavélar og 2 ofnar voru í húsinu.² Því má gera ráð fyrir að þrjár fjölskyldur hafi búið í húsið.

Húsið var reisulegt með háu risþaki og það bar ýmis merki íslensks sveiterstíls, var portbyggt með breiðu þakskeggi og efri gluggafög með krosspóstum. Það var íbúðarhús Ólafs og þar stundaði hann iðn sína, söðlasmíði.³

Þegar Ólafur flutti ásamt konu sinni, Þorbjörgu Sigurðardóttur (1873-1940), til Selfoss árið 1934 reif hann húsið á Eyrarbakka niður spýtu fyrir spýtu, merkti hverja einustu fjöl og reisti það á nýjum steyptum grunni á Selfossi. Þar stendur húsið enn og er númer 3 við Sigtún.⁴

Um flutninginn á húsinu er haft eftir Kristni Vigfússyni smið:

Vorið 1934 sögðust þeir Ólafur [Sigurðsson] og Sigurður Óli, sonur hans, hafa ákveðið að flytja húsið upp að Selfossi. Ég aftók að taka það að mér, enda hafði ég þá lofað mér í annað. Ég sagði þeim, að þetta skyldu þeir ekki gera, heldur reisa nýtt hús á Selfossi. Niðurrif þess, flutningur og endurbygging myndi kosta miklu meira. Ég steypti kjallarann og nýjar tröppur allt öðru vísi en verið höfðu við það.
Magnús í Ásheimum og Sigmundur Stefánsson komu með efniviðinn og reistu húsið og settu á það kvist.
Þegar smíðinni lauk, sagði Sigurður Óli, að niðurrif þess, flutningur og endurbygging hefði kostað eins og nýtt hús.⁵

Ummæli Kristins eru áhugaverð en líklega fæst ekki svar við því hvers vegna húseigendur fóru ekki að ráðum smiðsins.

Ólafur rak söðlaverkstæði í kjallara hússins.

Og við vaxandi byggð við Ölfusárbrú var nóg fyrir söðlasmiðinn að gera, honum féll aldrei verk úr hendi og var að störfum í kjallaranum frá 6 að morgni til miðnættis hvern einasta dag. …
Þorbjörg kona Ólafs á Stað lést í febrúar árið 1940. Ólafur á Stað var þó ekki lengi einn í húsinu því fljótlega fluttu í það sonur hans Guðmundur Geir og kona hans Elínborg Sigurðardóttir frá Skuld í Vestmannaeyjum og komu þau sér fyrir á rishæðinni ásamt elsta barni þeirra Erlu. Og um nokkurra ára skeið bjuggu jafnframt á miðhæðinni hjónin Arnold Pétursson og Kristjana Guðmundsdóttir ásamt ungum börnum sínum þannig að hér var líf og fjör í kringum Ólaf gamla á Stað. En tíminn leið, Ólafur lést í apríl 1951 og var jarðsettur við hlið konu sinnar í Eyrarbakkakirkjugarði. Guðmundur Geir og Elínborg eignuðust þá húsið og eru búsett á Stað til 1986. Þá selja þau Leif Österby rakarameistara Stað. Þannig lýkur búsetu fjölskyldu Ólafs Sigurðssonar í þessu húsi.
Leif Österby býr á Stað frá 1986 til 1989 en þá selur hann hjónunum Steingerði Kötlu Harðardóttur og Óskari Þorsteinssyni húsið. Þau eru búsett hér í þessu húsi í heil 18 ár eða til 2007.⁶

Þegar þau fluttu úr húsinu lauk hlutverki þess sem íbúðarhúss. Húsið varð að atvinnuhúsnæði sem hýsti ýmis konar skrifstofustarfsemi.

Sigtún 3, Selfossi, í júlí 2025. Ljósm.: Höfundur.

Um íbúa hússins á Selfossi segir á Húsavef Árborgar:

Ólafur Sigurðsson, fyrsti íbúi hússins var alla tíð með söðlasmíðaverkstæði í kjallara þess og var mjög vinnusamur en um hann stendur skrifað í Sögu Selfoss: Hann hélt í heiðri fornar dyggðir um óþrotlega elju, vinnuhörku og sparsemi, nýtni og hirðusemi, glaður og hress og gat verið tannhvass og ómyrkur í máli. Hann settist við vinnu sína kl. 6 að morgni og lagði ekki frá sér verkfærin fyrr en dagskránni lauk í útvarpinu með því að sungið var ,, Ó, guð vors lands.“ Guðmundur Geir sonur Ólafs var meðeigandi S. Ó. Ólafssonar og Co. Hf sem síðar varð Höfn hf. Hann vann í Höfn í 50 ár, bæði við verslunina, kjötbúðina, sláturhúsið og á skrifstofunni. Eftir að fólki var gert mögulegt að leigja frystihólf fyrir matvæli í Höfn var mjög algengt að húsfreyjur í þorpinu gerðu ís fyrir jólin og geymdu hann í hólfunum sínum. Þessi nýjung hefur verið til mikilla hagsbóta fyrir alla nema Guðmund Geir sem lenti í því mörg aðfangadagskvöld í röð að þurfa að hlaupa fram og til baka frá Stað og í verslunina til þess að aðstoða örvæntingarfullar húsfreyjur sem höfðu gleymt að sækja ísinn sinn. Guðmundur var bóngóður maður og lét sér því ekki muna um þetta viðvik þótt eflaust hafi Elínborgu ekki verið mjög skemmt. Guðmundur lét einnig til sín taka í félagslífi bæjarins en hann var formaður Umf. Selfoss í þrjú ár og einnig formaður sjálfstæðisfélagsins Óðins auk starfa fyrir önnur félög. Elínborg vann alla tíð við heimilið og varð þekkt fyrir flatkökurnar sem hún bakaði og lét selja í versluninni Höfn. Það var mál manna að betri flatkökur hafi vart verið hægt að fá á Selfossi og þó víðar væri leitað. Í kringum 1980 tóku þau hjónin neðri hæð hússins algerlega undir flatkökugerðina og það var ótrúlega mikið að gera hjá þeim, sérstaklega í kringum þorrablótin. Hún fékk fljótlega viðurnefnin Elínborg flatköku og Flatkökukonan. Elínborg var einnig mikil handavinnukona og saumaði allar flíkur á börnin eins og tíðkaðist gjarnan á þeim tíma. Seinni árin fór hún þó og vann í sláturtíðinni á haustin og þótti það mjög góð tilbreyting frá hefðbundnum húsmóðurstörfum.⁷

Þess má geta að kjallari hússins á Eyrarbakka er enn á sínum stað undir eldhúsi og kvenfélagsherbergi Samkomuhússins Staðar á Eyrarbakka.⁸

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 12. júlí, 2025

Heimildaskrá

1
Vigfús Guðmundsson (1949). Saga Eyrarbakka. Síðara bindi, fyrra hefti[, bls. 193] Reykjavík: Víkingsútgáfan.; Lýður Pálsson (2009, 27. febrúar). Fáein orð um sögu hússins Staðar á Selfoss. Erindi flutt í Stað á Selfossi.; Guðmundur Kristinsson (1987). Kristinn Vigfússon staðarsmiður, bls. 171. Selfossi: Árnesútgáfan.
2
Eiríkur Gíslason (1916-1928). Húsvirðingabók. Óútgefið handrit í eigu Sjóminjasafns Eyrarbakka.
3
Inga Lára Baldvinsdóttir og Magnús Karel Hannesson (2025). Eyrarbakki. Byggð í mótun. Horfin hús 1878-1960, bls. 212. Eyrarbakki: Laugabúð.
4
Guðmundur Kristinsson (1995). Saga Selfoss II. Frá 1930 til 1960, bls. 221. Selfossi: Selfosskaupstaður.; Lýður Pálsson (2009, 27. febrúar).
5
Guðmundur Kristinsson (1987), bls. 171-172.
6
Lýður Pálsson (2009, 27. febrúar).
7
Húsavefur Árborgar. Staður – Sigtún 3. Sótt 21. júní 2025 af https://husavefur.arborg.is/.
8
Lýður Pálsson (2009, 27. febrúar).

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 12. júlí, 2025