Norska húsið, Eskifirði

Árið 1788 hóf George Wallace kaupmaður frá Bergen verslunarrekstur í Eskifirði og rak þar verslun í fjögur sumur. Hann er því fyrsti fríverslunarkaupmaður staðarins þó hann hefði þar aldrei vetursetu. Árið eftir keypti hann jörðina Lambeyri „með öllu landi milli fjalls og fjöru innan frá Bleiksá út að á þeirri sem nú er að jafnaði nefnd Ljósá.“ Sama sumar reisti hann pakkhús skammt fyrir utan túnið.¹Eskja 5. Eskifjörður í máli og myndum 1786-1986 (1986). Sögurit Eskfirðinga V. bindi, bls. 6. Einar Bragi Sigurðsson tók saman. Eskifirði: Byggðasögunefnd Eskifjarðar. „Hús þetta hafði hann tekið með sér tilhöggvið frá Noregi. Það var stokkhús (hlaðið úr bjálkum) og er í samtímagögnum alltaf kallað Norska húsið.“Eskja 5 (1986), bls. 6. „Þetta var fyrsta húsið sem reist var í Eskifjarðarkaupstað og áreiðanlega fyrsta timburhús við Eskifjörð frá upphafi vega.“²Eskja 2. Eskifjarðarkaupstaður. Upphaf byggðar og fríhöndlunar (1977). Sögurit Eskfirðinga II. bindi, bls. 373. Einar Bragi Sigurðsson aflaði fanga og færði í letur. Eskifirði: Byggðasögunefnd Eskifjarðar.

Árið 1792 gáfust Wallace og menn hans upp á Íslandssiglingum og eignaðist þá keppinautur hans, Georg Andreas Kyhn kaupmaður, allar eigur hans og aðstöðu við Eskifjörð, þar með talið Norska húsið, sem hann lét þó standa autt.

Árið 1806 var Kyhn stungið í fangelsi vegna ólöglegra viðskiptahátta og mátti dúsa þar til æviloka árið 1828. Voru þá allar eigur hans dæmdar konungi.³Eskja 5 (1986), bls. 6-10.

Umsjón með fyrirtækjum hans [Kyhn kaupmanns] var falin sérstakri gæslunefnd, þegar hann var fangelsaður. Hún sendi einhverjar vörur til Lambeyrarverslunar 1806, en ekki eftir það. Árið 1809 voru vörubirgðir verslunarinnar seldar á uppboði. Fimm árum síðar voru Norska húsið, krambúðin og sláturhúsið seld til niðurrifs, og sama ár (1814) keyptu Ørum & Wulff jörðina Lambeyri. Þar með var lokapunktur settur aftan við sögu Kyhns á Eskifirði, og er ekkert í bænum sem á hann  minnir nema koparstjakar tveir á altari kirkjunnar.⁴Eskja 5 (1986), bls. 10.

Til er úttekt á Norska húsinu frá 31. maí 1814, en þá var húsið 25 ára gamalt og hafði verið innréttað sem íbúðarhús.

Þar kemur fram að það hefur verið 10 stafgólf, snúið stöfnum fram í dal og út til hafs, 123/4 alin á lengd og 123/4 alin á breidd, en í þeirri breidd er innifalinn skúr með endilöngu húsinu að ofan. Hann var síðari viðbót. Dyr voru á öðrum enda skúrsins. Tekið er fram, að skúrinn sé með flötu þaki í beinu framhaldi af húsþakinu … Gaflhæð var 93/4 alin. Húsið var allt hlaðið úr bjálkum, með tvöföldu þaki, klætt utan hefluðum borðum á þrjár hliðar og tjargað. Niðri eru 5 fjögurra rúða gluggar; stofugluggarnir tveir með hlerum að innanverðu. Neðri hæð hússins var skipt með bjálkaveggjum (einum að endilöngu, tveimur þverveggjum) í eitt þiljað og tvö óþiljuð herbergi, öll ómáluð, eldhús og forstofu. Gólfið allt úr plægðum og hefluðum viði. Í eldhúsinu traustur skorsteinn, hlaðinn úr múrsteinum upp í gegn, og ofn. Fimm dyr innanhúss og einar útidyr. Eldhúsið með nauðsynlegustu innréttingum. Í krambúðarstofunni gömlu fjarðarmegin samplægðar ytri hurðir algjörlega vind- og vatnsþéttar. Yfir öllu húsinu var óinnréttað loft, í eldhúsinu lausastigi og loftlúga með hlera á hjörum.⁵Eskja 2 (1977), bls. 373-374.

Veturinn 1813 til 1814 bjuggu sýslumannshjónin Þórður og Gyða Thorlacius í húsinu. Henni segist svo frá í endurminningum sínum:

Húsið, sem við bjuggum í átti fyrrum Kyhn stórkaupmaður, en nú var það konungseign. Um hús þetta gengu margar undarlegar hviksögur; héldum við hjónin í fyrstu, að þær voru mjög ýktar, en seinna sannfærðumst við um, að þær voru sannar, þótt við gætum ekki skilið þau dularfullu fyrirbrigði, er gerðust. Ósjaldan heyrðum við að næturlagi, að dyr voru opnaðar og þrammað fram og aftur um eldhúsgólfið, lofthleranum skellt, svo að húsið hristist, stiginn fluttur og margt því um líkt. En við sáum aldrei neitt.⁶Gyða Thorlacius (1947). Endurminningar frú Gyðu Thorlacius frá dvöl hennar á Íslandi 1801-1815, bls. 102. Sigurjón Jónsson sneri á íslensku. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.

Norska húsið stóð enn í byrjun aðventu 1816, þegar manntal var tekið. Þá bjó þar Eiríkur Ögmundsson með bústýru sinni. Talið er líklegt að húsið hafi verið tekið niður stuttu síðar, eða í byrjun árs 1817 og flutt burt frá Eskifirði en ekki er vitað hvert.⁷Eskja 1. Örnefni við Eskifjörð. Sögur og sagnir af örnefnasvæðinu (1971). Sögurit Eskfirðinga I. bindi, bls. 50. Einar Bragi Sigurðsson sá um útgáfuna. Eskifirði: Byggða­sögu­nefnd Eskifjarðar; Eskja 5 (1986), bls. 10.

Í fornleifaskráningu vegna aðal- og deiliskipulags í Fjarðabyggð segir um Norska húsið:

Lambeyri 182061 132 – 2
Sérheiti: Norska hús
Hlutverk: Bústaður
Tegund: Heimild
Ástand: Ómetið
Horfin: Húsið er horfið
Heimildamaður: Geir Hólm, fyrrverandi safnstjóri Sjóminjasafns Austurlands.
Staðhættir
„Nokkurn veginn fyrir miðri Lambeyrarvík (stundum kölluð Lambeyrarbugt, eftir að Norðmenn tóku að leggja hingað leið sína). Nokkurn veginn fyrir miðri miðri Lambeyrarbík ofan vegar reisti George Wallace, kaupmaður frá Bergen fyrst hús í Eskifjarðarkaupstað árið 1789 (fyrir var að sjálfsögðu gamli bærinn í Lambeyri). Það var jafnan nefnt Norska húsið, stóð enn í byrjun aðventu þegar manntalið 1816 var tekið, og bjó þar þá Eiríkur Ögmundsson með bústýru, en hefur að líkindum verið rifið litlu síðar“ (ÖL). Þetta hús er nefnt tómthús eða húsmannspláss í Sveitum og
jörðum (bls. 118).
Lýsing
Ekki er vitað hvar húsið stóð.
Heimildaskrá
Örnefnaskrá Lambeyrar, skráð af Alfreð Guðnasyni.⁸Guðný Zoëga, Ragnheiður Traustadóttir o.fl. (2004). Fornleifaskráning vegna aðal- og deiliskipulags í Fjarðabyggð, bls. 49. Byggðasafn Skagfirðinga. Rannsóknaskýrsla númer 27.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 8. janúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Eskja 5. Eskifjörður í máli og myndum 1786-1986 (1986). Sögurit Eskfirðinga V. bindi, bls. 6. Einar Bragi Sigurðsson tók saman. Eskifirði: Byggðasögunefnd Eskifjarðar.
• 2
  Eskja 2. Eskifjarðarkaupstaður. Upphaf byggðar og fríhöndlunar (1977). Sögurit Eskfirðinga II. bindi, bls. 373. Einar Bragi Sigurðsson aflaði fanga og færði í letur. Eskifirði: Byggðasögunefnd Eskifjarðar.
• 3
  Eskja 5 (1986), bls. 6-10.
• 4
  Eskja 5 (1986), bls. 10.
• 5
  Eskja 2 (1977), bls. 373-374.
• 6
  Gyða Thorlacius (1947). Endurminningar frú Gyðu Thorlacius frá dvöl hennar á Íslandi 1801-1815, bls. 102. Sigurjón Jónsson sneri á íslensku. Reykjavík: Ísafoldarprentsmiðja.
• 7
  Eskja 1. Örnefni við Eskifjörð. Sögur og sagnir af örnefnasvæðinu (1971). Sögurit Eskfirðinga I. bindi, bls. 50. Einar Bragi Sigurðsson sá um útgáfuna. Eskifirði: Byggða­sögu­nefnd Eskifjarðar; Eskja 5 (1986), bls. 10.
• 8
  Guðný Zoëga, Ragnheiður Traustadóttir o.fl. (2004). Fornleifaskráning vegna aðal- og deiliskipulags í Fjarðabyggð, bls. 49. Byggðasafn Skagfirðinga. Rannsóknaskýrsla númer 27.