Norðtunga, Þverárhlíð, Borgarfirði

Efstu myndina hér að ofan tók Matthías Þórðarson (1877-1961), sem var þjóðminjavörður á árunum 1908 til 1947, árið 1913 í einni af mörgum ferðum sínum um landið. Þó myndin sé ekki mjög skýr sést að húsið á myndinni er glæsilegt og við það hefur verið nostrað. Myndin er tekin í Norðtungu í Þverárhlíð, en þangað hafði húsið verið flutt 10 árum áður frá Síðumúla í Hvítársíðu. Á húsinu má sjá merki með hvítum fálka á bláum fleti, sem var einkennistákn póst- og símstöðva. Í Norðtungu var bæði bréfhirðing og símstöð og var Norðtunga fyrsti bær í Mýrasýslu sem fékk síma.¹Sarpur. Mynd nr. MÞ/1913-3. Sótt 21. september 2024 af https://www.sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=621041.

Húsið byggði Þorsteinn Líndal Salómonsson (1864-1938) árið 1893. Um það leyti tók Þorsteinn við búskap af foreldrum sínum í Síðumúla, en árið 1902 fluttust þau öll til Þorgautsstaða og þaðan til Hafnarfjarðar árið 1906, þar sem hann gerðist kaupmaður.²Eftirmæli um Salómon Sigurðsson (1907, 17. október). Lögrétta, 2. árg., 49. tbl., bls. 2-3; Kristján F. Björnsson (1938). Þróun húsagerðar. Í Héraðssögu Borgarfjarðar II, bls. 225-240. Reykjavík: Útgáfunefnd.

Það var Runólfur Runólfsson (1862-1935) bóndi í Norðtungu, sem keypti húsið af Þorsteini Líndal árið 1903. Runólfur lærði bókband í Reykjavík á árunum 1880 til 1881 og starfaði við það í Reykjavík til ársins 1892 þegar hann keypti kirkjujörðina Norðtungu í Þverárhlíð. Á vetrum sinnti Runólfur bókbandsvinnu ef slík verkefni féllu til. Eiginkona hans var Elín Margrét Sigurðardóttir (f. 1855), en hana missti hann árið 1907.³Helgi Bjarnason (2023). Gleymd skáld og gamlar sögur. Sagnaþættir úr Borgarfirði, bls. 173. Útg. er höfundur; G. E. (1911, 1. september). Runólfur Runólfsson í Norðtungu. Óðinn, 7. árg., 6. tbl., bls. 43-45. Tveimur árum síðar gekk hann að eiga Ingibjörgu Skúladóttur (1885-1927).

Morgunblaðið, 15. júní 1928. 15. árg., 136. tbl., bls. 1.

Segja má að Norðtunga sé með fyrstu sumarhótelum í sveit hér á landi. Upphaf gisti- og greiðasölu má annars vegar rekja til þess að þar hafði norðanpósturinn viðkomu og fylgdi honum oft fólk á ferð milli lands­hluta og hins vegar til þess tíma að stang­veiðimenn, erlendir og innlendir, fóru að koma til að veiða í Þverá, en þeir þurftu á gistingu, fæði og annarri fyrirgreiðslu að halda. Það var Jón Þórðarson (1817-1891) bóndi í Norðtungu sem fyrstur rak þarna greiðasölu, en Runólfur tók við starfseminni þegar hann eignaðist jörðina 1892. Runólfur var sagður framúrskarandi gestgjafi og hafi haft lag á að koma þannig fram við gesti sína, bæði innlenda sem erlenda, að ómögulegt hafi verið að gera betur. Orð eins og herragarður og hástéttarhótel voru höfð um Norðtungu á þessum tíma, en þar má ekki gleyma hlut húsfreyjanna á bænum, en allar höfðu konur Runólfs orð á sér fyrir gestrisni, vera vel að sér í matargerð, hafa snyrtimennsku í hávegum og góða stjórn, sem nauðsynlegt var þar sem margt fólk var til staðar, ýmist hásettir gestir eða vinnufólk á bænum. Þriðju konunni, Guðrúnu Sigurðardóttur (1897-1966) kvæntist Runólfur árið 1929. Hún lifði mann sinn og rak gistihúsið í Norðtungu til ársins 1947, en Runólfur lést 1935.⁴Helgi Bjarnason (2023), bls. 173; Margrét Guðjónsdóttir (2005). Skáli um þjóðbraut þvera. Tæpt á sögu þeirra bæja í Borgarfirði sem á fyrri hluta síðustu aldar seldu greiða og gistingu. Í Borgfirðingabók. Ársrit Sögufélags Borgarfjarðar 2005, bls. 7-36, ritsj.: Finnur Torfi Hjörleifsson.

Margir sem komu til Norðtungu mundu eftir stóru langborði þar sem allir borðuðu saman. M.a. norðlenskir bændur sem voru á leið suður á land árið 1910. Þeim segist svo frá:

Á engum sveitabæ höfum við sjeð jafnhaganlega fyrirkomið húsakynnum til þess að taka móti mörgum gestum í senn. Þrjú herbergi eru með vængjahurðum og dyrum breiðum, svo úr varð nær einn salur þegar vængirnir voru dregnir frá. Sátum við þar rúmlega 30 við sama langborðið.⁵Margrét Guðjónsdóttir (2005), bls. 17.

Sverrir Sigurðsson (1909-2002), barnabarn Runólfs, sagði frá minningum sínum þegar hann var í Norðtungu á sumrin á árunum 1913 til 1922. Hann segir m.a.:

Á æskuárum mínum var Norðtunga í alfaraleið til Norðurlands. Gistiaðstaða var þar í all góðu timburhúsi á þess tíma mælikvarða. Samtals gátu átta manns gist í fjórum uppbúnum svefnherbergjum með hreinlætisaðstöðu í hverju herbergi sem samanstóð af sérstakri þvottagrind sem var um 80 cm há og stóð á þrem fótum, efst var emalerað vaskafat og undir lítil skál fyrir sápu og síðan sat emaleruð vatnskanna í hring neðst í grindinni. Við hliðina á grindinni var lítið ferkantað borð með skúffu til að leggja frá sér einkamuni og spegill fyrir ofan borðið, ásamt handklæðum á snaga. Þannig var í hverju herbergi. Þá voru tveir útikamrar, annar fyrir gesti og hinn fyrir heimafólk, að ógleymdu næturgagni undir hverju rúmi. Snemma á hverjum morgni losaði fjósamaðurinn úr kamarfötunum. Sérstök borðstofa var fyrir gesti ásamt dagstofu, þar var orgel sem fósturamma mín Ingibjörg Skúladóttir spilaði á. Þann sið hafði afi og fósturamma að syngja uppúr Fjárlögunum sem svo voru kölluð vegna kápumyndar á Íslensku söngvasafni fyrir harmoníum. Þetta gerðu þau á hverju kvöldi allt árið fyrir háttatíma og létu gesti taka undir þegar þeir voru til staðar. Sumarmánuðina voru setugestir aðallega embættismenn, læknar og kaupsýslumenn og börn þeirra, aðrir tóku sér ekki sumarfrí í þá daga. Enskir veiðimenn voru þeir fyrstu sem voru fastagestir áður en veiðihús voru byggð við Þverá sem var ein besta laxveiðiá í Borgarfirði á þeim tíma. … Þjónusta var þannig háttað að ein stúlka sá um gestaherbergi, þvotta á rúmfatnaði og allt sem laut að hreinlæti á gestaherbergjum. Í eldhúsi voru tvær stúlkur, önnur aðstoðaði fósturömmu við matargerð og fleira og svo sá hin um að sinna gestum við kaffi og matarborð og tilfallandi störf í eldhúsi sem var mjög rúmgott, þar var skilvinda og stór eldavél með reykskeri yfir. Eldiviður var mór, tað og birkilurkar sem höggnir voru í hæfilega stærð á höggstokki úti á bæjarhlaði. … Gestum var borinn sérstakur matur, súpa, aðalréttur og eftirréttur, aldrei áfengi. Á haustin sauð fósturamma niður í kílódósir, mikið af dilkakjöti og svo var slátrað alikálfum og þegar þá þraut, þá var leitað á næsta búi. Svo var laxinn mikil búbót, ávallt glænýr upp úr Þverá. Heimilisfólk borðaði í sér skála innar af eldhúsi. Til matar fyrir heimilisfólk var súrmatur, saltkjöt, reykt kjöt og nýr lax, brauð með viðbiti, kæfa, reyktum laxi, rúllupylsa reykt og söltuð, bjúgu reykt og fleira góðgæti. Góð geymsla var undir öllu húsinu, niðurgrafinn kjallari. Þar var allur súrmatur geymdur í stórum tunnum og allt annað matarkyns sem var hólfað af í kjallaranum, búrmatur sér, reyktur sér, kornmatur sér og sérherbergi með trégólfi, þar sem allur þvottur var meðhöndlaður.⁶Sverrir Sigurðsson (1994, 29. október). Skrá númer 11231 í Þjóðháttasafni Þjóðminjasafns Íslands. Sótt 21. september 2024 af https://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=541801.

Árið 1947 keyptu hjónin Andrea Davíðsdóttir (1916-1999) frá Arnbjargarlæk og Magnús Kristjánsson (1916-2003) frá Hreðavatni Norðtungu af Runólfi. Fyrst í stað bjuggu þau í gamla húsinu frá Síðumúla en eftir að þau fluttu í nýtt íbúðarhús sem þau höfðu reist var ekki búið í gamla húsinu. Húsið var loks rifið um 1978.⁷G Andri Bergmann (2024, 9. október). Tölvupóstur.

Leitarorð: Borgarfjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. apríl, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Sarpur. Mynd nr. MÞ/1913-3. Sótt 21. september 2024 af https://www.sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=621041.
• 2
  Eftirmæli um Salómon Sigurðsson (1907, 17. október). Lögrétta, 2. árg., 49. tbl., bls. 2-3; Kristján F. Björnsson (1938). Þróun húsagerðar. Í Héraðssögu Borgarfjarðar II, bls. 225-240. Reykjavík: Útgáfunefnd.
• 3
  Helgi Bjarnason (2023). Gleymd skáld og gamlar sögur. Sagnaþættir úr Borgarfirði, bls. 173. Útg. er höfundur; G. E. (1911, 1. september). Runólfur Runólfsson í Norðtungu. Óðinn, 7. árg., 6. tbl., bls. 43-45.
• 4
  Helgi Bjarnason (2023), bls. 173; Margrét Guðjónsdóttir (2005). Skáli um þjóðbraut þvera. Tæpt á sögu þeirra bæja í Borgarfirði sem á fyrri hluta síðustu aldar seldu greiða og gistingu. Í Borgfirðingabók. Ársrit Sögufélags Borgarfjarðar 2005, bls. 7-36, ritsj.: Finnur Torfi Hjörleifsson.
• 5
  Margrét Guðjónsdóttir (2005), bls. 17.
• 6
  Sverrir Sigurðsson (1994, 29. október). Skrá númer 11231 í Þjóðháttasafni Þjóðminjasafns Íslands. Sótt 21. september 2024 af https://sarpur.is/Adfang.aspx?AdfangID=541801.
• 7
  G Andri Bergmann (2024, 9. október). Tölvupóstur.