Moldhaugnaháls, Eyjafirði

Heiti: Hús Ragnars Ólafssonar – Búnaðarbankahúsið - Berghóll

Byggingarár: 1908

Upphafleg notkun: Íbúðar- og verslunarhús

Fyrsti eigandi: Jón Steindór og Jórunn Norðmann

Aðrir eigendur:

1909: Ragnar og Guðrún Ólafsson

?: Búnaðarbanki Íslands

1968 ?: Gísli Eiríksson

Upphafleg staðsetning: Strandgata 5 (þar sem Strandgata 3 er nú (2024)), Akureyri

Fyrst flutt: 1970 að Lónsbakka norðan Akureyrar

Aftur flutt:

Um 2015 að Moldhaugnahálsi

2022 híft á nýjan grunn á Moldhaugnahálsi

Hvernig flutt: Í heilu lagi

Það var mikið vöruúrval í verslun Láru Ólafsdóttur. Ljósm.: Hallgrímur Einarsson. Heimild: Minjasafnið á Akureyri. Hallgrímur Einarsson. Ljósmyndir frá Akureyri 1895-1930. Mynd nr. 83-h3-089.jpg.

Strandgata 5 undirbúin tilbúin til flutnings árið 1970. Ljósm.: Haraldur Sigurgeirsson. Sarpur. Menningarsögulegt gagnasafn. Mynd nr. STÆ1-4606.

Strandgata 5 flutt árið 1970. Heimild: https://www.horgarsveit.is/is/moya/news/gamlar-myndir-af-bankahusi

Berghóll II árið 2008. Ljósm.: Páll Jóhannesson. Heimild: Páll Jóhannesson (2008, 3. september). Sögustund um gamalt hús með mikla sögu.

Saga:

Árið 1906 bjuggu hjónin Jón Steindór (1858-1908) og Jórunn (fædd Einarsdóttir, 1871-1961) Norðmann í húsi við Strandgötu 3 á Akureyri, en þau höfðu flutt til bæjarins 1897. Jón var umsvifamikill verslunarmaður og var vel efnaður. Í október 1906 misstu þau heimili sitt í hinum svonefnda Oddeyrarbruna, þar sem fimm verslunar- og íbúðarhús og tvö vörugeymsluhús brunnu til kaldra kola og um 100 manns misstu heimili sín. Árið eftir fékk Jón leyfi til að endurbyggja húsið. Hann lét byggja reisulegt timburhús með háu risi og miðjukvisti við Ráðhústorgið á Akureyri, sem fékk númerið 5 við Strandgötu. Ekki er þó víst að Jón hafi séð hús sitt fullsmíðað því hann lést í Kaupmannhöfn 1. júní 1908 eftir að hafa verið skorinn upp vegna krabbameins.¹

Árið eftir festu hjónin Ragnar (1871-1928, 14. sept.) og Guðrún (fædd Johnsen, 1880-1973) Ólafsson kaup á húsinu og varð það heimili þeirra á meðan bæði lifðu. Þau eignuðust 11 börn og því var í mörg horn að líta fyrir húsmóðurina sem einnig sinnti öldruðum á heimili sínu og miklum gestagangi, því bæði innlendir og erlendir ferðalangar voru tíðir á heimilinu.²

Ragnar Ólafsson lét mikið að sér kveða í bæjarlífi Akureyrar frá því hann flutti þangað árið 1903 til að taka við forstöðu Gránuverslunarinnar á Akureyri. Fjórum árum síðar hóf hann kaupsýslu á eigin spýtur og verslaði með stórt og smátt og rak útgerð. Mestu umsvif hans tengdust útflutningi á íslenskum afurðum, m.a. síld og fisk. Hann sinnti einnig fjölmörgum trúnaðarstörfum í bæjarfélaginu, átti t.d. sæti í bæjarstjórn í 14 ár, og sat í fjölda nefnda og stjórna ýmissa fyrirtækja og félaga. M.a. var hann einn helsti forgöngumaður þess að heilsuhælið í Kristsnesi var stofnað og var velgjörðarmaður hælisins. Hann var æðsti maður Oddfellow-stúkunnar í nokkur ár, breskur konsúll og handhafi Fálkaorðunnar.³

Hús Ragnars Ólafssonar var annað tveggja húsa á Akureyri sem voru raflýst, líklega árið 1917.⁴

Lára Ólafsdóttir (d. 1932), systir Ragnars, hóf rekstur sérverslunarinnar „Sápubúðin á Oddeyri“ á jarðhæð hússins árið 1911.⁵

Verslunin var að mestu eða öllu leyti í eigu danskra athafnamanna en Lára veitti henni forstöðu. Þar fengust ýmsar þvottavörur og ilmefni sem höfðu aldrei áður sést í verslunum á Akureyri og ilmandi hattar sem áttu eftir að ýta undir þann nútímalega bæjarbrag sem Akureyringar á þessum tíma vildu setja á kaupstaðinn.
Ekki er vitað hve lengi Lára var með þennan rekstur, það eru í öllu falli til auglýsingar allt til 1925 en þá var Lára líka orðin heilsulítil. Árið 1925 var auglýst stór-útsala í búðinni og kannski hefur það verið um það leyti sem rekstrinum var hætt en nafnið lifði lengur t.a.m. kemur það fyrir í auglýsingu árið1936 þar sem verið var að auglýsa húsnæðið til leigu.⁶

Síðar var t.d. útibú Búnaðarbanka Íslands í húsinu á árunum 1939 til 1962⁷ og loks verslunin Leðurvörur í húsinu.

Bæjarstjórinn á Akureyri auglýsti húsið til sölu og niðurrifs í þáverandi ástandi í apríl 1970. Miðað var við að húsið yrði fjarlægt fyrir 13. júní 1970.⁸

Berghóll kominn á Moldhaugnaháls og bíður þess að fara á nýjan grunn. Sótt 26. mars 2024 af https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10161083675389920&set=p.10161083675389920&type=3

Nú eignaðist Gísli Eiríksson húsið. Hann flutti húsið norður á Lónsbakka, sem er þéttbýliskjarni skammt norðan Akureyrar, en tilheyrir Hörgársveit. Þar bar húsið nafnið Berghóll 2. Í fyrstu voru innréttaðar fjórar íbúðir í húsinu, sem börn Gísla bjuggu í. Upp úr 1990 var húsaskipan breytt og gerðar tvær stærri íbúðir í húsinu.⁹

Páll Jóhannesson man eftir flutningi hússins árið 1970. Hann segir svo á bloggsíðu sinni:

Gísli fékk húsið gefins og með því eina skilyrði að fjarlægja það með einum eða öðrum hætti eða rífa húsið, hans var valið. Gísli vissi að mikið var eftir í húsinu. Hann vildi ekki rífa það. Gísli valdi þann kost að fjarlægja húsið í heilu lagi. Hann lyfti því upp og slakaði svo aftur ofan á dráttarbíl og lagði svo af stað með húsið út úr bænum. Næsti áfangataður og endaleg staðsetning hússins yrði á lóð hans við Berghól.
Þetta var mikið ævintýri fyrir okkur krakkana í Glerárhverfi að fylgjast með þegar bílalestin mjakaði sér hægt og rólega norður eftir Hörgárbrautinni út úr bænum með hús á pallinum. Á leið þeirra þurftu þeir að fara yfir litinn læk sem heitir reyndar Lónsá. Þegar þangað kom varð mönnum ljóst að brúarstöplarnir voru of háir svo að hraðar hendur varð að hafa við að höggva ofan af þeim svo húsið kæmist á leiðarenda. Það gekk eftir. Húsið komst á leiðarenda.¹⁰

Berghóll hífður á nýjan grunn á Moldhaugahálsi árið 2022. Sótt 26. mars 2024 af https://www.facebook.com/photo?fbid=5250923994952842&set=a.214084658636826.

Um 2015 var húsið aftur flutt því það stóð á fyrirhuguðum gagnamótum á Hringveginum. Nú var húsið flutt um 5 km leið norður að Moldhaugnahálsi, sem er skammt norðan og ofan við bæinn Moldhauga, um 9 km norðan við miðbæ Akureyrar. Þar mun húsið hafa verið nýtt sem aðstaða fyrir starfsmenn malarnáma á svæðinu.¹¹

Það var flutningafyrirtækið Gunnar Guðmundsson hf. sem sá um flutninginn. Eiríkur Gunnarsson lýsti flutningnum þannig:

Húsið stóð við Strandgötu 1 og var flutt út fyrir svonefnda Lónsbrú og tók það um fimm klukkustundir. Húsið er 10 metra breitt og um 17 metra langt og stærsta húsið sem við höfum flutt á einum bíl. Það var á þremur hæðum en við skildum neðstu hæðina eftir þar sem hún var steypt. Það þurfti að taka niður tvær háspennulínur vegna flutningsins og því var rafmagnið tekið af hluta bæjarins meðan á þessu stóð. Stemningin var ótrúlega skemmtileg og ég er viss um að hálfur bærinn fylgdist með og margir gengu með okkur alla leið.¹²

En ferðasögu hússins var samt ekki alveg lokið, því það var ekki fyrr en í maí 2022 að endanlega var gengið frá húsinu þegar það var híft á nýjan grunn. Sú framkvæmd var á vegum Vinnuvélasafns Konráðs Vilhjálmssonar (Konnasafns).¹³

Leitarorð: Eyjafjörður – Moldhaugaháls

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 23. ágúst, 2024

Heimildaskrá

1
Vésteinn Valgarðsson (2008, 1. júní). Aldarminning. Hundrað ára ártíð Jóns Norðmann. Morgunblaðið, 96. árg., 148. tbl., bls. 53; Mesti húsbruni á Íslandi (1906, 20. október). Norðurland, 6. árg., 8. tbl., bls. 27; Arnór Bliki Hallmundsson (2021, 29. apríl). Hús dagsins: Strandgata 3 (og forverar á lóð).
2
Hulda Á. Stefánsdóttir (1973, 6. maí). Guðrún Ólafsson – Minning. Morgunblaðið, 60. árg., 102. tbl., bls. 23.
3
Gunnl. Tr. Jónsson (1928, 22. september). Ragnar Ólafsson, ræðismaður. Fæddur 25. nóvember 1871 – Dáinn 14. september 1928. Íslendingur, 14. árg., 37. tbl., bls. 1-2.
4
E. J. (1952, 15. október). Hvenær var fyrst framleitt rafljós með rafal (dynamo) á Akureyri? Íslendingur, 38. árg., 40. tbl., bls. 6.
5
Kvennasöguganga um Oddeyrina 19. júní, bls. 2-3. Sótt 26. mars 2024 af https://www.jafnretti.is/static/files/utgefid_efni_af_gomlu_sidu/oddeyri-2013.pdf
6
Kvennasöguganga um Oddeyrina 19. júní, bls. 2-3.
7
Minjasafnið á Akureyri. Hallgrímur Einarsson. Ljósmyndir frá Akureyri 1895-1930. Mynd nr. 78-h1-274.jpg. Sótt 26. mars 2024 af https://www.minjasafnid.is/is/minjasafnid/myndir/hallgrimur-einarsson-ljosmyndir/78-h1-274.
8
Húseignin Strandgata 5 (1970, 29. apríl). Íslendingur, 55. og 95. árg., 22. tbl., bls. 3.
9
Páll Jóhannesson (2008, 3. september). Sögustund um gamalt hús með mikla sögu; Freydís Dana Sigurðardóttir (2024, 23. ágúst). Tölvupóstur; Árnór Bliki Hallmundsson (2009, 4. nóvember). Hús dagsins; Strandgata 3 og 7. Timbur og Steinsteypa. Andstæður.
10
Páll Jóhannesson (2008, 3. september). Sögustund um gamalt hús með mikla sögu.
11
Arnór Bliki Hallmundsson (2021, 29. apríl). Hús dagsins: Strandgata 3 (og forverar á lóð).
12
Þyngsti hluturinn 100 tonn – þetta hafðist að lokum og við fengum gott klapp fyrir (2000, 4. október). Dagblaðið Vísir – DV, 90. og 26. árg., 228. tbl., bls. 16.
13
Vinnuvélasafn Konráðs Vilhjálmssonar (2022, 12. maí). Sótt 26. mars 2024 af https://www.facebook.com/photo?fbid=5250923994952842&set=a.214084658636826

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 23. ágúst, 2024