Miðhús, Árbæjarsafni, Reykjavík

Á „Facebókarsíðu“ Árbæjarsafns segir þetta um húsið Miðhús, sem áður stóð við Lindargötu í Reykjavík og hafði númerið 43a (áður nr. 21b):

Miðhús voru byggð árið 1897 af Jóhannesi Benediktssyni sjómanni og stóðu við Linda[r]götu 43a en áður hafði staðið þar torfbær með sama nafni. Upphaflega voru Miðhús klædd láréttum borðum með bárujárni á þakinu en síðar var allt húsið klætt bárujárni eins og tíðkaðist víða. Upphaflega var aðeins eitt eldhús í Miðhúsum en samkvæmt elstu lýsingu voru fjögur þiljuð herbergi í risinu. Þakinu var síðar lyft og fékk það á sig núverandi lag, svokallað mansardþak. Þá var einu risherberginu breytt í eldhús. Miðhús voru flutt upp á Árbæjarsafn árið 1974 og sýning opnuð í húsinu 1986.¹Árbæjarsafn / Árbær Open Air Museum (2020, 13. nóvember). Sótt 20. september 2024 af https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10158622648659631&id=91318884630&set=a.97343549630.

Þegar húsið var metið árið 1906 kemur fram að niðri í húsinu voru 3 íbúðarherbergi, eldhús og tveir fastir skápar, einn ofn og ein eldavél. Uppi voru 4 herbergi, eldhús og einn fastur skápur. Þar voru tveir ofnar og ein eldavél. Kjallarahola ver undir nokkrum hluta hússins. Inngönguskúr var við norðurgafl hússins, sem hólfaður var í tvennt. Við austurhlið var geymsluskúr. Heildargrunnflötur hússins með bíslaginu var um 38 fermetrar.²Helga Einarsdóttir (2002). Líf í húsum – umfjöllun um hús á Árbæjarsafni og viðtöl við fyrrum íbúa þeirra -, bls. 7. Í gagnasafni Árbæjarsafns.

Jóhannes seldi H. Th. Thomsen Miðhús aldamótaárið 1900. Thomsen seldi Jóni Jónssyni (d.1907) skipstjóra húsið árið eftir. Í febrúar árið 1914 seldi ekkja Jóns, Arndís Þorsteinsdóttir (1871-1960), Jóhanni Jóhannessyni kaupmanni húsið. Jóhannes seldi Jóhanni Árnasyni húsið í maí sama ár.³Helga Einarsdóttir (2002), bls. 7-18.

Um árabil bjuggu í Miðhúsum hjónin Helga Bjarnadóttir (1876-1966) og Jóhann Árnason (1880-1963) verkamaður hjá Eimskipafélaginu með börnum sínum. Þau keyptu húsið árið 1914, en voru líklega leigjendur þar í nokkur ár áður en þau eignuðust það. Þau bjuggu í húsinu þar til bæði féllu frá. Eftir það bjó Fanný Aðalheiður (1908-1995) dóttir þeirra í húsinu.⁴Kjartan Gunnar Kjartansson (1980, 1. desember). Sigurður í Byggðarenda. Dagblaðið Vísir, 80. og 16. árg., 277. tbl., bls. 39; Þinglýsingar 14. maí (1914, 30. maí). Vísir, 1027, tbl., bls. 34; Manntal 1910. Sótt 20. september 2024 af https://manntal.is/; Helga Einarsdóttir (2002), bls. 22.

Í viðtali sem tekið var við Sigurjónu (1913-2003), dóttur þeirra Helgu og Jóhanns, árið 2002 kom margt fram um líf fólksins í Miðhúsum, en þar bjó hún alla sína æsku. Meðal annars kom fram að niðri í húsinu voru þrjú herbergi þar sem foreldrar hennar bjuggu með hana og þrjú systkini hennar, og um tíma hafði afi hennar eitt þessara herbergja. Eitt barnanna svaf á dívan í stofunni en hin börnin inni hjá foreldrum sínum. Í stofunni var borð á miðju gólfi, sem allir borðuðu við. Fyrst var efri hæðin leigð út, en þegar þau systkinin voru orðin stálpuð var því hætt og börnin fengu herbergi á efri hæðinni. Eldhús var á báðum hæðum, en í eldhúsinu á efri hæðinni var einungis kolamaskína og vaskur. Allir gluggar voru fullir af blómum, sérstaklega rósum sem voru seldar.

Húsið var hitað með kolaofnum. Auk kola var notaður mór til kyndingar. Faðir Sigurjónu tók meðal annars mó í Laugarnesinu skammt frá Þvottalaugunum. Konurnar í húsinu fóru með þvott í Þvottalaugarnar til að þvo hann. Það þótti mikil hátíð þegar byggður var lítill steinsteyptur skúr við húsið sem ætlaður var til þvotta. Þá fengu allar konurnar í hverfinu að koma þangað til að þvo þvottinn sinn. Vatn var lagt í krana í húsinu og þar var kolapottur þar sem tauið var soðið.

Einnig var vatn leitt í krana í eldhúsinu en salernisaðstaðan var kamar í kofa á bak við húsið. Rafmagn var ekki leitt í húsið fyrr en eftir að Sigurjóna fermdist, en áður voru notaðir olíulampar.

Faðir Sigurjónu var alltaf með skepnur og var bæði kindakofi og hesthús á lóðinni. Einnig voru þau með hænur sem voru í hænsahúsi með stórri stíu og jafnvel undir húsinu þar sem var svolítið holrúm. Tvær kýr voru í fjósi og eftir að þær fóru bjó þar skyldfólk þeirra um tíma.⁵Helga Einarsdóttir (2002), bls. 31-42.

Eimskipafélag Íslands eignaðist Miðhús eftir fráfall þeirra Helgu og Jóhanns, a.m.k. var það Eimskipafélagið sem gaf Árbæjarsafni húsið.

Skömmu eftir að Miðhús var komið í Árbæjarsafn kom blaðamaður Þjóðviljans að því þar afar hrörlegu í tveimur hlutum og spurði Nönnu Hermannsson forstöðumann safnsins hvers vegna í ósköpunum væri verið að hirða svona drasl. . „„Þetta hús er í einstökum gæðaflokki, grindin er mjög góð, og eftir smávægilegar lagfæringar er það boðlegt á hvaða safni sem er,” var svarið sem fékkst við þessari fávíslegu spurningu.ׅ“⁶Gunnar Steinn (1974, 18. ágúst). „Það má ekki heldur vera of fallegt hérna“. Þjóðviljinn, 39. árg., 152. tbl., bls. 3.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 16. júní, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Árbæjarsafn / Árbær Open Air Museum (2020, 13. nóvember). Sótt 20. september 2024 af https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10158622648659631&id=91318884630&set=a.97343549630.
• 2
  Helga Einarsdóttir (2002). Líf í húsum – umfjöllun um hús á Árbæjarsafni og viðtöl við fyrrum íbúa þeirra -, bls. 7. Í gagnasafni Árbæjarsafns.
• 3
  Helga Einarsdóttir (2002), bls. 7-18.
• 4
  Kjartan Gunnar Kjartansson (1980, 1. desember). Sigurður í Byggðarenda. Dagblaðið Vísir, 80. og 16. árg., 277. tbl., bls. 39; Þinglýsingar 14. maí (1914, 30. maí). Vísir, 1027, tbl., bls. 34; Manntal 1910. Sótt 20. september 2024 af https://manntal.is/; Helga Einarsdóttir (2002), bls. 22.
• 5
  Helga Einarsdóttir (2002), bls. 31-42.
• 6
  Gunnar Steinn (1974, 18. ágúst). „Það má ekki heldur vera of fallegt hérna“. Þjóðviljinn, 39. árg., 152. tbl., bls. 3.