Liverpool, Seyðisfirði

Heiti: Enska verslunin - Liverpool - Grána

Byggingarár: ≈1871

Rifið: ≈1935

Upphafleg notkun: Íbúðar-, verslunar- og vörugeymsluhús

Fyrsti eigandi: Sveinbjörn Jakobsen

Aðrir eigendur:

1882: Gránufélagið

Upphafleg staðsetning: Ránargata, Seyðisfirði

Flutt: 1895 á Vestdalseyri við Seyðisfjörð

Grána á Vestdalseyri skömmu eftir flutninginn. Þóra B. Guðmundsdóttir (1995). Húsasaga Seyðisfjarðarkaupstaðar, 16. [Seyðisfirði:] Safnastofnun Austurlands og Seyðisfjarðarkaupstaður.

Saga:

Árið 1871 keypti Sveinbjörn Jacobsen Liverpoolverslunina af ensku kaupmönnunum Henderson og Anderson, en þeir voru með umsvif sín á utanverðri Öldunni í Seyðisfirði, undir Bjólfinum. Sveinbjörn hafði verið verslunarstjóri hjá Henderson. Undir stjórn Sveinbjörns var verslunin umsvifamikil og byggði hann stórhýsi, sem lýst var þannig í húsavirðingu árið 1878:¹

Liverpoolverslunarhús þeirra S. Jacobsens og Co. Hús þetta er 42 álna langt og þær 14 álnir sem eru í miðjunni eru 14 álnir á breidd, hitt 13 ¾ al á breidd. Þær 14 álnir sem snúa í norðaustur er pakkhús; 14 álnir í miðjunni er tvíloptuð sölubúð og hinar 14 álnirnar, sem snúa á móti suðvestri er íveruhús. Undir húsi þessu er 3 kjallarar. Sölubúðin byggðist fyrir 7 árum síðan, en hitt er seinna byggt.²

Í manntali frá árinu 1880 kemur fram að í húsinu bjuggu kaupmennirnir Richard og Christian Jacobsen, verslunarstjórinn, fjórir verslunarþjónar, vinnumaður og beykir.³ „Auk þessa fólks mun nýsettur sýslumaður Norðmýlinga Einar Thorlacius hafa haft þar aðsetur frá 1880-84, ….“⁴

Árið 1882 eignaðist Gránufélagið Liverpool og rak verslunina á þessum stað til ársins 1895.⁵ Gránufélagið var íslenskt hlutafélag um verslun og siglingar, stofnað í janúar 1869, og varð á örskömmum tíma mikið stórveldi í íslenskri verslun og var um skeið langstærsta fyrirtæki landsins á því sviði. Árið 1871 keypti félagið næstum því alla Oddeyri við Eyjafjörð og fór að huga að því að koma sér upp verslunaraðstöðu þar. Vorið 1873 festi Tryggvi Gunnarsson, framkvæmdastjóri félagsins, kaup á 6 verslunarhúsum á Vestdalseyri við Seyðisfjörð. Eitt þeirra var flutt til Akureyrar, þar sem það var reist á grunni sem tilbúinn var á Oddeyri.⁶

Árið 1894 brunnu öll verslunarhús Gránufélagsins á Vestdalseyri. Þá var gripið til þess ráðs að flytja Liverpoolhúsið út á Vestdalseyri, því hún lá betur við verslun en Fjarðaraldan og þar hefur væntanlega verið betri höfn.⁷

Vestdalseyri er við norðanverðan Seyðisfjörð, skammt utan við kaupstaðinn. Þarna hófst verslun rétt fyrir 1850 en á árunum 1874 til 1913 myndaðist töluverð byggð í kringum Gránufélagsverslunina. Þar var kirkja, barnaskóli, verslun og útgerð. Auk þess var þar rekin prentsmiðja um tíma og veitingahús og þar bjuggu handverksmenn af ýmsu tagi, trésmiðir, gullsmiðir, járnsmiðir, skósmiðir, úrsmiðir ásamt myndasmið. Vestdalseyri varð hluti af Seyðisfjarðarkaupstað árið 1895.⁸

Mannfjölgunin á Vestdalseyri virðist hafa verið mest á árunum 1880-1900. Þá er íbúatalan á milli 2-3 hundruð manns, þó að sveiflur verði oft milli ára. Á fyrstu áratugum [20. aldar] fer íbúunum eitthvað fækkandi. Um 1920 eru þó þar enn um 20-30 hús sem búið er í.
Á hernámsárunum 1940-1945 hreiðraði setuliðið um sig á Vestdalseyri, og fór þá að verða þröngt fyrir dyrum hjá mörgum. Mun það hafa flýtt fyrir hnignun byggðarinnar sem var þó þegar orðin talsverð. Örlög þessa blómlega þorps virtust vera ráðin. Einstaka fjölskyldur þrauka þó áfram um sinn, en á 7. áratugnum hurfu þeir síðustu á braut. Síðan hefur Vestdalseyri verið eyðibyggð.⁹

Á Vestdalseyri var húsið reist í nokkuð breyttri mynd, en grunnflötur hússins var sá sami. Í október 1895 var húsinu lýst þannig af virðingamönnum Seyðisfjarðarkaupstaðar: „Það er innrjettað til íbúðar, fyrir krambúð og fyrir pakkhús. – húsið er 42 ál. á lengd, 13 ¾ al. á breidd, 11 ½ al. í mæni.“¹⁰

Verslun var starfrækt í Gránu, eins og húsið var síðast kallað, fram um miðjan fjórða áratug síðustu aldar¹¹ og enn má sjá grunn hússins á Vestdalseyri. „Síðast fékk kjallaragrunnur Gránu hlutverk við töku kvikmyndar Hilmars Oddssonar, Kaldaljós (2004), sem gerð er eftir samnefndri skáldsögu Vigdísar Grímsdóttur.“¹²

Þess má geta að á grunni Liverpoolverslunarinnar á Öldunni var byggt annað hús sama ár og hið fyrra var flutt og var það einnig nefnt Liverpool.¹³

Leitarorð: Seyðisfjörður – Bjólfur

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995). Húsasaga Seyðisfjarðarkaupstaðar, bls. 336. [Seyðisfirði:] Safnastofnun Austur¬lands og Seyðisfjarðarkaupstaður.
2
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995), bls. 337.
3
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995), bls. 336-337.
4
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995), bls. 337.
5
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995), bls. 337.
6
Finnur Birgisson (1992). Gránufélagshúsin. Strandgata 49, Akureyri. Úttektarskýrsla unnin fyrir Húsafriðunarsjóð og Vélsmiðjuna Odda, bls. 3-5. Verknr. 2124 í gagnasafni Minjastofnunar Íslands.
7
Hjörleifur Guttormsson (2005). Austfirðir frá Reyðarfirði til Seyðisfjarðar. Árbók Ferðafélag Íslands 2005, bls. 225. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.
8
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995), bls. 16-17; Kristján Róbertsson (1995). Byggðarsaga Seyðisfjarðar. Fyrra bindi, bls. 112. Seyðisfirði: Seyðis¬fjarðarbær.
9
Kristján Róbertsson (1995), bls. 116.
10
Hjörleifur Guttormsson (2005), bls. 225.
11
Hjörleifur Guttormsson (2005), bls. 225.
12
Hjörleifur Guttormsson (2005), bls. 225.
13
Þóra B. Guðmundsdóttir (1995), bls. 337.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023