Litla-Hvammsskóli, Skógasafni, Rangárþingi eystra

Veturinn 1900-1901 réðust Bindindisfélag „Nýja öldin“ og íbúar í Dyrhólahreppi í það að panta byggingarefni í skóla- og fundahús og kom það með skipi um sumarið, þ.e.a.s. allt nema þakefnið. Það kom ekki fyrr en um haustið til Brydes-verslunar í Vík.¹Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985). Sunnlenskar byggðir VI. Skaftárþing, bls. 468. Búnaðarsamband Suðurlands.

Var þá hafist handa við bygginguna og henni lokið 10. nóvember 1901. Húsið var að innanmáli 8x12x4 álnir. Það var reist á Vatnsskarðshólum, áfast íbúðarhúsinu þar. Yfirsmiður við bygginguna var Sveinn Ólafsson í Hvammi. Samkvæmt byggingarreikningi kostaði húsið fullgerð með bekkjum og borðum 903 krónur 57 aura. … Þetta haust, 1901, tók við kennslunni í Dyrhólahreppi Stefán Hannesson [1876-1960] en hann útskrifaðist þá um vorið úr kennaradeild Flensborgarskólans.²Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 468.

Húsið var járnklætt timburhús, þiljað að innan með óhefluðum panelborðum og klætt innanhússpappa og stóð austan við nýbyggt íbúðarhús Þorsteins Sæmundssonar á Vatnsskarðshólum. Dágóður ofn var í húsinu og voru bekkir og borð af nýjustu gerð, með líku sniði og í barnaskóla Hafnarfjarðar.³Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 468-469.

Samþykkt var að beiðni Stefáns kennara að flytja skólann þangað sem hann þótti betur í sveit settur. Stefán kaus að flytja hann í land Ketilsstaða, þar sem hann fékk tveggja dagsláttu blett. Flutningurinn var samþykktur með þeim skilyrðum að Stefán kostaði hann að öllu leyti sjálfur auk nokkurra endurbóta. Úr varð að bændur í Mýrdal fluttu húsið mest á sinn kostnað og byggðu grunn undir það á nýja staðnum. Þar reis hann ásamt viðbyggðu íbúðarhúsi Stefáns og nefndi hann skólabústaðinn Litla-Hvamm.⁴Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 469; Sjötugur: Stefán Hannesson, Litla-Hvammi (1948, 16. mars). Morgunblaðið, 33. árg., 62. tbl., bls. 11. Fékk því skólinn nafnið Litla-Hvammsskóli.

Árið 1908 voru gerðar verulegar endurbætur á skólanum. Forstofunni var bætt við skólastofuna, en ný forstofa með skúrþaki byggð vestan við húsið. Þá var skólastofan hækkuð allmikið undir loft og settir í hana 4 nýir gluggar. Næstu 23 árin var lítið sem ekkert gert fyrir húsið en 1931 fór fram á því gagnger viðgerð og var skólastofan þá máluð í fyrsta skipti. Húsið var þá orðið mjög lélegt enda hafði skólanefnd þá oftlega ályktað um nauðsynlegar endurbætur og jafnvel byggingu nýs skólahúss. Ekki varð þó neitt úr þeim áformum og skólahúsið í Litla-Hvammi var notað áfram án breytinga til ársins 1968.⁵Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 470.

Stefán Hannesson bjó í húsinu ásamt konu sinni Steinunni H. Árnadóttur (1881-1964) í húsinu til ársins 1960, en þau gengu í hjónaband árið 1902. Árið 1929 byggðu Ástríður, dóttir þeirra, og Sigurður Gunnarsson maður hennar aðra íbúð í Litla-Hvammi, sem einnig var sambyggð þeim byggingum sem fyrir voru.⁶Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 581; Sjötugur: Stefán Hannesson, Litla-Hvammi (1948, 16. mars).

Árið 1968 hófst kennsla í nýbyggðu skólahúsi í landi Ketilsstaða.⁷Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 477.

Litla-Hvammsskóli í Byggðasafninu Skógum. Heimild: Vigdís Finnbogadóttir (2015). Byggðasafn Rangæinga og Vestur-Skaftfellinga, 1949, bls. 64. Í Byggðasöfn á Íslandi, bls. 59-67. Ritstj. Sigurjón Baldur Hafsteinsson. Reykjavík: Rannsóknasetur í safnafræðum við Háskóla Íslands.

Litla–Hvammsskóli, eins og húsið er gjarnan kallað, var flutt að Skógum í lok maí árið 1999 og endurbyggt þar árið 2000. Um yfirumsjón á endurbyggingu þess sá Ágúst Sigurjónsson, smiður í Skógum. Skólahúsið er mjög góður fulltrúi skólahúsa á þessum tíma og þótti hátt til lofts og vítt til veggja á þeim tíma sem það var byggt. Gluggar voru í upphafi ekki eins stórir og þeir eru í húsinu í dag en í kringum 1910 voru þeir stækkaðir og þá helst til að reyna að sporna við berklaveiki sem þá geisaði um landið. Birta og sólarljós áttu að hafa mikið að segja til að fólk héldi heilsu.⁸Vigdís Finnbogadóttir (2015). Byggðasafn Rangæinga og Vestur-Skaftfellinga, 1949, bls. 64. Í Byggðasöfn á Íslandi, bls. 59-67. Ritstj. Sigurjón Baldur Hafsteinsson. Reykjavík: Rannsóknasetur í safnafræðum við Háskóla Íslands.

Það var einungis upphaflega skólahúsið, sem flutt var að Skógum, en íbúðarhúsið sem áfast var því.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 30. júlí, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985). Sunnlenskar byggðir VI. Skaftárþing, bls. 468. Búnaðarsamband Suðurlands. ↩︎
• 2
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 468. ↩︎
• 3
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 468-469. ↩︎
• 4
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 469; Sjötugur: Stefán Hannesson, Litla-Hvammi (1948, 16. mars). Morgunblaðið, 33. árg., 62. tbl., bls. 11. ↩︎
• 5
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 470. ↩︎
• 6
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 581; Sjötugur: Stefán Hannesson, Litla-Hvammi (1948, 16. mars). ↩︎
• 7
  Oddgeir Guðjónsson, Jón Guðmundsson og Júlíus Jónsson (1985), bls. 477. ↩︎
• 8
  Vigdís Finnbogadóttir (2015). Byggðasafn Rangæinga og Vestur-Skaftfellinga, 1949, bls. 64. Í Byggðasöfn á Íslandi, bls. 59-67. Ritstj. Sigurjón Baldur Hafsteinsson. Reykjavík: Rannsóknasetur í safnafræðum við Háskóla Íslands. ↩︎