Lambalækur, Lambalækjarflöt 5, Borgarfirði

Árið 1895 byggði Jón Jónsson (1869-1962) óðalsbóndi og landpóstur reisulegt timburhús í Galtarholti á Mýrum í Borgarhreppi, sem nú er hluti Borgarbyggðar. Hann byrjaði þar ungur búskap með móður sinni eftir að faðir hans lést árið 1882 frá 10 ungum börnum. Þar bjó hann til dauðadags. Árið 1892 kvæntist hann  Sigríði Guðmundsdóttur (1873-1931). Jón þótti athafnasamur bóndi og traustur og röskur póstur, en hann var aðalpóstur milli Borgarness og Staðar í Hrútafirði á árunum 1905 til 1925.¹Stefán M. Ólafsson (2009). Engin hús eru ónýt. Gömlu timburhúsin okkar. Í Borgfirðingabók, 10. árg., bls. 57-62, Ritstj.: Finnur Torfi Hjörleifsson og Snorri Þorsteinsson; Páll Eggert Ólason, Ólafur Þ. Kristjánsson, Jón Guðnason og Sigurður Líndal (1948). Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1940, bls. 281. Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag.

Allt bendir til að Norðmaðurinn og smiðurinn Ole Johan Haldorsen, sem kallaður var Óli norski, hafi byggt húsið. Vitað er að Jón Jónsson kaupmaður í Borgarnesi, ætíð nefndur Akra-Jón, flutti inn svokölluð katalóghús, „þ. e. tilhöggvin hús frá Noregi sem framleiðendur og innflytjendur kynntu með bæklingum eða katalógum.“²Stefán M. Ólafsson (2009), bls. 59. Akra-Jón réð einnig til sín norskan smið, Óla norska, sem kunni réttu handtökin við uppsetningu húsanna. Vann hann að smíði fjölda íbúðarhúsa í Borgarfirði, m.a. í Galtarholti, og einnig byggði hann kirkjuna í Norðtungu.³Stefán M. Ólafsson (2009), bls. 60.

Þessi norskættuðu íbúðarhús voru sveitarprýði þar sem þau stóðu, yfirleitt á hlöðnum kjallara, portbyggð með mansardþaki (brotaþaki), og má þar nefna til dæmis hús sem byggð voru á Hofsstöðum á Mýrum, Stóra-Fjalli Borgarhreppi og í Norðtungu í Þverárhlíð. Þessi hús hafa nú öll verið rifin, síðast húsið á Hofsstöðum.
Nefna má tvö hús frá þessum árum sem hafa verið gerð upp í sinni upprunalegu mynd, hús sem byggt var sem íbúðarhús að Langárfossi Álftaneshreppi árið 1884, nú hluti Ensku húsanna svokölluðu, og íbúðarhús í Galtarholti Borgarhreppi, byggt 1895. Bæði þessi hús eru gott dæmi um norsku húsin, sérstaklega þó Galtarholtshúsið.⁴Stefán M. Ólafsson (2009), bls. 60.

Árið 2002 hófu hjónin Ragnheiður Jóhannesdóttir og Stefán Ólafsson viðgerð á gamla húsinu í Galtarholti, sem þá var orðið illa farið af viðhaldsleysi og veðri og vindum.

Galtarholt flutt árið 2003. Ljósm.: Gagnasafn Húsafriðunarnefndar.

Í blaðaviðtali árið 2004 sagði Stefán m.a.:

Burðargrind hússins var flutt inn tilhöggvin frá Noregi, ásamt hurðum, gluggum, gólfborðum og klæðningspanel innanhúss. Útveggir hússins voru illa farnir af fúa, kvisturinn hruninn og þakið að mestu ónýtt. Innanhúss var húsið þó nokkuð heillegt og upprunalegt og lögðum við mesta áherslu á að koma því í sama horf og það var þegar það var nýbyggt árið 1895. Við hófum viðgerðir á húsinu í nóvember 2002 og fluttum það svo til okkar vorið 2003. Þar héldum við uppteknum hætti og lukum nýlega viðgerðum. Við buðum það síðan til útleigu í sumar. Þetta hús er stórmerkilegt og við vonum að það megi í sem flestu vitna um stórhug þeirra sem hófu uppbyggingu íbúðarhúsa í sveitum á ofanverðri 19. öld. …
Og þetta er gríðarleg vinna, sums staðar var efnið ónýtt og þá þarf að fara um og leita að einhverju í staðinn, einhverju sem er nógu nærri upprunalega efninu til að passa. Þannig er hluti viðarins í gólfunum úr gömlu sláturhúsi í Borgarnesi sem var reist um aldamótin 1900 og fleira mætti nefna. Þá má einnig nefna að viðarborðin í veggjunum voru tekin hvert fyrir sig – hvert einasta þeirra – og hreinsuð og pússuð. En ánægjan er óblandin,“ segir Stefán Ólafsson.⁵Gamla íbúðarhúsið í Galtarholti gert upp og flutt (2004, 11. október). Morgunblaðið, 92. árg., bls. 34 C.

Húsið settu þau niður skammt austan Langár við austurbakka Lambalækjar, rúma 400 m norðaustan við Snæfellsnesveg, á lóð sem er númer 5 við Lambalækjarflöt. Húsið fékk nafnið Lambalækur eftir læknum sem það stendur við. Það er nú (2024) leigt ferðamönnum til afnota og auðséð af myndum að það hefur fengið því sem næst upprunalegt útlit og alúð lögð við að varðveita anda þess innan húss sem utan.

Leitarorð: Borgarfjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 8. ágúst, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Stefán M. Ólafsson (2009). Engin hús eru ónýt. Gömlu timburhúsin okkar. Í Borgfirðingabók, 10. árg., bls. 57-62, Ritstj.: Finnur Torfi Hjörleifsson og Snorri Þorsteinsson; Páll Eggert Ólason, Ólafur Þ. Kristjánsson, Jón Guðnason og Sigurður Líndal (1948). Íslenzkar æviskrár frá landnámstímum til ársloka 1940, bls. 281. Reykjavík: Hið íslenzka bókmenntafélag.
• 2
  Stefán M. Ólafsson (2009), bls. 59.
• 3
  Stefán M. Ólafsson (2009), bls. 60.
• 4
  Stefán M. Ólafsson (2009), bls. 60.
• 5
  Gamla íbúðarhúsið í Galtarholti gert upp og flutt (2004, 11. október). Morgunblaðið, 92. árg., bls. 34 C.