Lækur í Viðvíkursveit, Skagafirði

Á landnámsöld var Kolbeinsárós eða Kolkuós, eins og hann var venjulega kallaður, aðalverslunarhöfn Skagfirðinga og allt fram á 16. öld þegar verslunin fluttist til Hofóss. Verslun hófst aftur á staðnum 1881 og um tíma voru þar fjórar verslanir og þar var verslað allt fram undir 1940. Einn kaupmanna þar var Carl Knudsen, sem hafði þar útibú frá verslun sinni á Sauðárkróki. Hann byggði þar lítið verslunarhús sem sést líklega á ljósmynd sem tekin var um aldamótin 1900.¹Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010). Byggðasaga Skagafjarðar V. bindi. Rípurhreppur – Viðvíkurhreppur, bls. 195 og 359. Ritstjóri og aðalhöfundur: Hjalti Pálsson frá Hofi. Sauðárkróki: Sögufélag Skagfirðinga. „Síðar varð það verslunarbúð Sæmundar Sigfússonar sem bjó þá sjálfur á loftinu en síðast átti Pöntunarfélag Viðvíkurhrepps húsið.“²Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010), bls. 359.

Lækjarhúsið: Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010). Byggðasaga Skagafjarðar V. bindi. Rípurhreppur – Viðvíkurhreppur, bls. 272. Ritstjóri og aðalhöfundur: Hjalti Pálsson frá Hofi. Sauðárkróki: Sögufélag Skagfirðinga.

Árið 1924, þegar verslunarhúsið hafði verið rifið ákváðu eigendur þess, þ.e. bændur í Viðvíkurhreppi, að gefa hreppnum húsið til að nýta sem samkomu- og skólahús. Húsinu var valinn staðinn á grónum mel sunnan og austan við bæinn Læk, en Gísli Pétursson eigandi Lækjar leyfði húsinu að standa þar án endurgjalds meðan hans nyti við. Ákveðið var að húsið skyldi vera um 7,5 m að lengd og um 4,5 m á breidd með torfveggjum á þrjá vegu. Var talið að viðirnir úr gamla vöruhúsinu myndu að mestu duga í tréverk hússins, þó það væri eitthvað stærra en upphaflega húsið hafði verið, en bændur í sveitinni lögðu torfverkið til endurgjaldslaust. Vinna við bygginguna hófst 16. júní 1924 og var henni að mestu lokið það sumar. Í nóvember  fékk Iðnaðarmannafélag Viðvíkurhrepps leyfi til að setja upp handspunavél í húsinu með því skilyrði að vélin yrði tekin niður þá daga sem hreppurinn vildi nota húsið.  Árið eftir var Sveinn Benediktsson á Læk ráðinn umsjónarmaður hússins. Árið 1928 var farið að nota húsið til kennslu en árið 1955 var húsið orðið lúið. Var það þá selt Svavari Ellertssyni á Bakka sem notaði nýtilegt timbur úr því til byggingar baðstofuhúss á Bakka.³Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010), bls. 196-196 og 271-272.

Þess má geta að ekki voru allir sammála um hve stórt samkomuhús hreppurinn þyrfti og þær raddir heyrðust að húsið ætti að vera það lítið og lágt til lofts að þar væri ekki hægt að dansa því þannig yrði sveitin varin fyrir spillingu. Eftir talsverðar deilir urðu þessir siðapostular að lúta í lægra haldi.⁴Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010), bls. 271.

Að lokum er gaman að rifja upp skemmtilega frásögn Gísla Magnússonar frá Eyhildarholti í Hegranesi af því þegar hann lék undir hjá Stefáni Íslandi, sem var reyndar ekki orðinn þekktur stórsöngvari þá, á annan daga jóla árið 1924 í Lækjarhúsinu:

Hann [Stefán Íslandi] var snemma fenginn til að syngja á samkomum í sveitinni. Ein slík skemmtisamkoma er mér minnisstæð öðrum fremur. Hún var haldin í kofaræksni hjá Læk í Viðvíkursveit, og átti kofinn víst að heita funda- og samkomuhús. Stebbi hafði verið beðinn að syngja og ég að leika undir. Þetta var í skammdeginu. Við áttum yfir Eylendið að sækja. Hlákumyrkur var á, vatnselgur mikill á Eylendingu og flughálka, en við höfðum postulahestana eina að fararskjótum. Einhvern veginn komumst við þó yfir að Lækjarhúsi um það leyti, sem „ballið“ var að byrja – heldur illa til reika. Vorum við þegar drifnir upp á loft og inn í „veitingasalinn,“ sem þar var – og naumast manngengur undir mæni, hvað þá undir súð. Þar uppi, innan um blessaðar blómarósir, er sáu um kaffiveitingar, vorum við látnir fara úr einhverju að neðanverðu, ég man nú ekki hve miklu, en rennandi vorum við upp í mitti. Þarna húktum við svo um stund eins og illa gerðir hlutir. En brátt tók þó Eyjólfur að hressast, eins og þar stendur. Við drukkum kaffi, ef til vill með einhverri brennivínslögg út í – ég man það nú ekki svo gerla, en finnst núna að það hljóti að hafa verið eða hefði a.m.k. átt svo að vera – og skelltum okkur svo niður í danssalinn. Nú kom þar að Stefán skyldi syngja. Úti í horni stóð orgelskrifli og eitthvað af nótnadrasli. Ég settist við garganið, opnaði nótnabók og hóf umsvifalaust að leika lagið við Friðarins guð … – en gætti þess ekki, að blaðið var rifið og vantaði góðan spotta aftan af laginu. Útsetning lagsins var að vísu einföld, en ég kunni hana þó ekki utan að – og eitthvað mun undirleikurinn hafa verið smáskrýtinn, er á leið, og næsta frumlegur. En þetta kom eigi að sök. Stefán söng eins og engill, … og blessað fólkið varð frá sér numið, … Og auðvitað varð Stebbi að endurtaka lagið. En eigi er ég viss um að undirleikurinn hafi verið að öllu eins þá og í hið fyrra sinnið.⁵Gísli Magnússon (1980, 1. desember). Hann er Skagfirðingur – Minningabrot. Glóðafeykir, 20. hefti, bls. 41-42.

Leitarorð: Skagafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 7. september, 2024

Heimildaskrá

• 1
  Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010). Byggðasaga Skagafjarðar V. bindi. Rípurhreppur – Viðvíkurhreppur, bls. 195 og 359. Ritstjóri og aðalhöfundur: Hjalti Pálsson frá Hofi. Sauðárkróki: Sögufélag Skagfirðinga.
• 2
  Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010), bls. 359.
• 3
  Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010), bls. 196-196 og 271-272.
• 4
  Hjalti Pálsson, Egill Bjarnason og Kári Gunnarsson (2010), bls. 271.
• 5
  Gísli Magnússon (1980, 1. desember). Hann er Skagfirðingur – Minningabrot. Glóðafeykir, 20. hefti, bls. 41-42.