Kálfakot, Reykjavík

Heiti: Kálfakot

Byggingarár: 1915

Rifið: 1989

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Margrét Zoëga

Aðrir eigendur:

1917: Jón Kristjánsson

1917: Reykjavíkurbær

Upphafleg staðsetning: Kálfakot, Mosfellssveit (nú Úlfarsá, Reykjavík)

Flutt: 1917 að Vatnsmýrarvegi 30 (áður Laufásvegi) í Reykjavík

Kálfakot fyrir miðri mynd. Myndina tók Sigurður Úlfarsson á árunum 1960-1969. Líklega flugdagur á Reykjavíkurflugvelli. Borgarsögusafn. Myndasafn. Mynd nr. SIÚ S10 016 4-3.

Kálfakot, í júlí 1972. Ljósm.: Sveinn Þórðarson. Borgarsögusafn. Myndasafn. Mynd nr. SÞÓ ÁBS 806.

Saga:

Í apríl 1915 varð mesti eldsvoði í sögu Reykjavíkur, sem skyldi miðbæinn í Reykjavík eftir sem gapandi brunarúst. Upphaf brunans var í Hótel Reykjavík, glæsilegu stórhýsi sem hjónin Einar (1842-1909) og Margrét Tómasdóttir Zoëga (1853-1938) létu reisa árið 1905. Þau hjón bjuggu í húsinu og við brunann varð Margrét heimilislaus, þá orðin ekkja. Brá hún þá á það ráð að flytja á jörðina Kálfakot í Mosfellssveit sem var í hennar eigu. Þar lét hún byggja fyrir sig lítið timburhús syðst í túnfætinum á Kálfakoti sunnan undir Úlfarsfelli og lét leiða í það vatn. Árið 1927 fékk jörðin nafnið Úlfarsá og árið 2001 var sveitafélagsmörkum breytt og tilheyrir nú jörðin Reykjavík.

Árið 1918 seldi Margrét Jóni Kristjánssyni (1885-1918) prófessor í Reykjavík jörðina. Hann lét rífa hús Margrétar og seldi það til Reykjavíkur.¹

Þar varð Kálfakot hluti af Pólunum svokölluðu sem reistir voru á árunum 1916-1918 vegna ófremdarástands í húsnæðismálum bæjarins. Um var að ræða þrjú timburhús, alls 46 íbúðir og lítið timburhús með tveimur íbúðum, þ.e. Kálfakot. Húsin stóðu við Vatnsmýrarveg, sunnan Hringbrautar, rétt vestan við brúna á Bústaðavegi yfir Hringbraut. Lítið var til húsanna vandað enda voru þau eingöngu hugsuð sem bráðabirgðahúsnæði. Þægindi voru ekki mikil í íbúðunum, fyrst í stað var ekkert rafmagn í þeim, ekki rennandi vatn en vatnspumpa var í ferhyrndum húsagarði á milli húsanna og þar voru einnig kamrar sem voru sameiginlegar fyrir öll húsin.² „Á vetrum fraus vatnið oft í póstinum þannig að íbúar Pólanna gátu orðið vatnslausir dögum saman.“³

Pólarnir sættu mikilli gagnrýni strax frá upphafi og þóttu aðstæður ekki bæjaryfirvöldum til sóma og jafnvel tekið svo djúpt í árinni að segja að á þeim stað í höfuðborginni hafi verið lifað við ömurlegust kjör á 20. öld.⁴ „Kannski mátti segja að eymdin væri samnefnari Pólabúa, en hún var á mismunandi háu stigi og tók á sig sundurleitar myndir. Hér var semsagt að finna þverskurð lágstéttarinnar á Íslandi með ívafi bjargálna fólks.“⁵

Ljósmynd Karl Chr. Nielsen, nr. KAN 2004 24 0386. í myndasafni Borgarsögusafn. Í myndatexta segir: „Desember 1926, jólahald hjá fjölskyldu í Reykjavík. Kálfakot við Laufásveg. Móðir með fimm spariklædd börn, tvö þeirra halda á brúðum, sennilega jólagjafir. Fjölskyldan stendur við skreytt jólatré, á trénu eru logandi kerti, jólakúlur, band með íslenskum fánum og fleira jólaskraut. Lengst til vinstri er Hulda Guðrún Nielsen (1918-1989) og Emilía Nielsen (f. 1922) síðar Bjarnason). Til hægri er móðirin, Kristín Jónína Guðmundsdóttir Nielsen (f. 1896) og Olga Dagmar Nielsen (f. 1925), María Kristín Nielsen (1919-1999) og Guðrún Nielsen (f. 1923)“

Á 3. og 4. áratug síðustu aldar bjó ljósmyndarinn Karl Christian Nielsen (1895-1951) og kona hans Kristín Jónína Guðmundsdóttir Nielsen (1896-1987) í Kálfakoti með fimm dætur. Því býr Ljósmyndasafn Reykjavíkur svo vel að eiga nokkuð margar ljósmyndir af húsinu og íbúum þess, sem bæði eru teknar inni og úti.⁶ Karl tók ómetanlegar ljósmyndir af daglegu lífi í Reykjavík á sinni tíð og var oft kallaður ljósmyndari alþýðunnar.

Um 1960 var búið að rífa öll húsin nema litla íbúðarhúsið Kálfakot, sem enn hélt nafni sínu úr Mosfellssveitinni, en fékk heimilisfangið Vatnsmýrarvegur 30.

Í apríl 1977 fluttu nýgift hjón í húsið, þau Andrés Olsen og Jóna. Í blaðagrein þar sem rætt er við þau er húsið sagt „lágreist en manneskjulegt“, rauðmálað, klætt bárujárni, tvö lítil herbergi og rúmgott eldhús.⁷

Kálfakot var rifið árið 1989, en síðustu árin hafði það verið notað sem geymsla fyrir Reykjavíkurborg.⁸

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 27. júní, 2025

Heimildaskrá

1
Anna Lísa Guðmundsdóttir (2017). Fornleifaskráning Úlfarsársdals, bls. 5-8. Reykjavík: Borgarsögusafn Reykjavíkur. Skýrsla nr. 187.
2
Sigurður Gylfi Magnússon (1985). Lífshættir í Reykjavík 1930-1940, bls. 137-140. Sagnfræðirannsóknir Sagnfræðistofnunar Háskóla Íslands, 7. bindi. Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs; Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 2. bindi, bls. 196-197. Reykjavík: Örn og Örlygur; Sigurður A. Magnússon (1981). Undir kalstjörnu. Uppvaxtarsaga, bls. 87-93. Reykjavík: Mál og menning.
3
Sigurður Gylfi Magnússon (1985), bls. 137.
4
Páll Líndal (1986-1991), 2. bindi, bls. 196-197; Sigurður A. Magnússon (1981), bls. 87-93.
5
Sigurður A. Magnússon (1981), bls. 88.
6
Borgarsögusafn. Myndasafn. Mynd nr. 2004 27 0386. Ljósm.: Karl Christian Nielsen. Sótt 27. júní 2025 af https://borgarsogusafn.is/myndasafn?q=K%C3%A1lfakot&h=eyJmaWxlbmFtZSI6IktBTiAyMDA0IDI3IDAzODYuanBnIiwicGFnZSI6MH0%3D.
7
„Hver andskotinn, er ekki Andrés Olsen kominn hér“ (1977, 7. apríl). Morgunblaðið, 64. árg., 79. tbl., bls. 66-70.
8
Anna Lísa Guðmundsdóttir og Margrét Björk Magnúsdóttir (2024). Fornleifaskrá. Borgarhluti 3 – Hlíðar, bls. 35-36. Reykjavík: Borgarsögusafn Reykjavíkur. Skýrsla nr. 224.

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 27. júní, 2025