Kaldbakur, Kaldbaksvík, Kaldrananeshreppi

Kúvíkur eru nokkurn veginn fyrir miðjum sunnanverðum Reykjarfirði í Árneshreppi. Á svolitlu undirlendi þar var um aldir aðalverslunarstaður Strandamanna. Um 1600 tóku danskir selstöðukaupmenn að sigla þangað, en það var ekki fyrr en um 1820 að þeir tóku sér þar fasta búsetu. „Dönsku kaupmönnunum fnnst vera fjósalykt af Kúvíkurnafninu og nefndu staðinn Reykjarfjarðarkaupstað.“¹Haukur Jóhannesson (2000). Lesið í landið í Árneshreppi á Ströndum, bls. 56. Í Hjalti Kristgeirsson (ritstjóri), Í strandbyggðum norðan lands og vestan. Árbók Ferðafélags Íslands 2000, bls. 45-117. Reykjavík: Ferðafélag Íslands.

Talsverð umsvif voru í Kúvíkum á tímabili, þar voru nokkur timburhús og torfhús og einnig sláturhús um tíma. Kunnastur kaupmanna var Jakob J. Thorarensen, sem keypti verslunina árið 1861 og rak hana ásamt búskap og útgerð til ársins 1911. Upp úr 1930 fór að myndast smáþorp í Djúpuvík, þar sem reist var síldarverksmiðja á árunum 1934-35.²Haukur Jóhannesson (2000), bls. 56; Hjálmar R. Bárðarson (1993). Vestfirðir í máli og myndum eftir Hjálmar R. Bárðarson, bls. 418-419. Reykjavík: Höfundur. „Þá fluttist öll verslun og þjónusta, eins og póstur og sími frá Kúvíkum til Djúpuvíkur, og Kúvíkur lögðust í eyði.“³Hjálmar R. Bárðarson (1993), bls. 418. .

Árið 1906 kom Carl F. Jensen [1873-1948] og Sigríður Pétursdóttir Jensen [1885- 1926], glæsileg hjón, nýlega gift á Kúvíkur og settu þar upp verslun. Byggði hann þegar krambúð ásamt stóru íbúðarhúsi, geymslu og öðru er að verslun laut, þar á meðal trébryggju sem vélbátar þeirra tíma gátu lagst við. Var þar mikið um sjómenn að vestan er fengu uppsátur yfir sumarið, því stutt var þá á fengsæl fiskimið á Húnaflóa. Keypti Jensen af þeim aflann sem hann lét verka, var þar um töluverða vinnu að ræða. Fiskurinn var að þeirra tíma sið saltaður og vaskaður, síðan að fullu þurrkaður.⁴Sveinsína Ágústsdóttir (1979, 1. júní). Minningabrot, bls. 25. Strandapósturinn, 13. árg., 1. tbl., bls. 25-28.

Í upphafi var Vilhelm Jensen (1874-1961) viðskiptafélagi Carls bróður síns. Hann hafði lært brúarsmíði í Danmörku, en hafði mest stundað húsasmíðar, því ekki voru smíðaðar margar brýr á Íslandi á þessum tíma. Vilhelm hafði flutt til Vesturheims með fjölskyldu sína árið 1900 en kom aftur til Íslands árið 1906. Ekki var samstarf þeirra bræðra langt, því árið 1909 slitnaði upp úr samstarfinu og Vilhelm flutti til Eskifjarðar.⁵Pétur Vilhelm Jensen – Minning (1961, 11. ágúst). Morgunblaðið, 48. árg., 178. tbl., bls. 9; Haukur Jóhannesson jarðfræðingur (2025, 6. janúar). Tölvupóstur. Það hefur því að öllum líkindum verið Vilhelm sem reisti íbúðarhúsið í Kúvíkum, sem þótti afar glæsilegt innanstokks og utan og ekki þótti heimilishaldið síðra, „… að sið kaupstaðabúa í fremstu röð“ eins og Sveinsína Ágústsdóttir segir í minningum sínum. Hún segir einnig að fyrstu árin hafi kaupmannsfrúin tekið „stúlkubörn til kennslu að vetrinum, hún var vel menntuð og vildi láta gott af sér leiða, fegurri rithönd en hún skrifaði er vart að finna og mörgum börnum gaf hún forskrift að þeirra tíma sið“.⁶Sveinsína Ágústsdóttir (1979, 1. júní), bls. 26. Jafnframt segir hún að læknar sem sátu á Kúvíkum hafi búið í húsi Jensens, því það hafði upphaflega verið byggt sem tvíbýlishús og því hentaði vel að leigja hluta þess.⁷Sveinsína Ágústsdóttir (1979, 1. júní), bls. 26.

Carl Friðrik Jensen var vænn maður og viðkynningargóður, strangheiðarlegur og vildi ekki vamm sitt vita í neinu. Gestrisin voru þau hjón, vinmörg og vinaföst. Hann dó í Djúpuvík 25. júní, 1948. Þar með var fallinn í valinn síðasti kaupmaðurinn í Kúvíkum.⁸Jóhannes Jónsson (1968, 1. júní). Kúvíkur, bls. 96. Strandapósturinn, 2. árg., 1. tbl., bls. 85-97.

Eftir fráfall Jensens var íbúðarhúsið flutt í Kaldbak í Kaldrananeshreppi, en eftir stendur grunnur húss hans í Kúvíkum. Honum er lýst þannig í fornleifaskráningu, sem gerð var árið 2005:

Grunnurinn … er steinsteyptur að mestu, 12 x 17 m stór frá austri til vesturs. Norðan til í honum miðjum vottar fyrir leifum af grjóthlöðnum kjallara sem hefur verið lítill, varla nema 4 x 4 m. Bæði austan og vestan megin í honum sjást leifar af múrsteinahleðslum. Tröppur liggja enn upp að dyrum á miðri norðurhlið.⁹Birna Lárusdóttir, Guðrún Alda Gísladóttir og Uggi Ævarsson (2005). Fornleifaskráning í Árneshreppi II: Fornleifar frá Kolbeinsvík til Kjörvogs og frá Seljanesi til Skjaldarbjarnarvíkur, bls. 89. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands FS260-02053.

Árið 1890 tók Guðjón Jónsson (1864-1952) við búsforráðum í Kaldbak í Kaldrananeshreppi. Tveimur árum áður hafði hann kvænst Sigþrúði Sigurðardóttur (1861-1942). Þau bjuggu síðan í Kaldbak til dauðadags og eignuðust 13 börn. Fáum árum áður en Guðjón lést tóku tveir synir þeirra við jörðinni, þeir Jón (1905-1978) og Guðjón (1894-1976). Það hafa líklega verið þeir sem stóðu fyrir því að flytja hið reisulega íbúðarhús frá Kúvíkum í Kaldbak á árunum 1950 til 1952.¹⁰Guðjón Jónsson, Kaldbak (1953, 12. febrúar). Baldur, 19. árg., 1. tbl., bls. 2.

Kaldbakshúsið. Ljósmynd í eigu Guðrúnar Loftsdóttur. Heimild: Gamlar Strandamyndir. Sótt 23. nóvember 2025 af https://www.facebook.com/photo/?fbid=10158116590313907&set=g.1737347376485982.

Húsið var flutt á ís þegar Reykjarfjörð og stór hluti Húnaflóa lagði um 1950¹¹Héðinn Birni Ásbjörnsson (2024, 16. október). Tölvupóstur., líklega í flekum, því rafmagnslagnir og -dósir eru á veggjum, en rafmagn hefur aldrei verið í húsinu í Kaldbaksvík.

Árið 1963 keypti 17 manna hópur Kaldbak en börn Guðjóns og Sigþrúðar höfðu leyfi til að búa þar eins lengi og þau vildu. Þau brugðu búi árið 1967.

Í upphafi árs 1995 féll snjóflóð á gamla Kaldbaksvíkurhúsið sem olli miklum skemmdum. Þá hafði verið unnið að því að gera húsið upp í nokkur ár og var því verki lokið. Eigendur létu ekki hugfallast heldur gerðu húsið upp að nýju samkvæmt teikningum Albínu Thordarson arkitekts og síðan hefur því verið vel við haldið og nýtt til sumardvalar.¹²Albína Hulda Pálsdóttir (2024, 10. október). Tölvupóstur; Íslenski ferðavefurinn. Kaldbakur. Sótt 16. október 2024 af https://is.nat.is/kaldbakur/; Snjóflóð í Kaldbaksvík (1995, 3. maí). Morgunblaðið, 98. tbl., bls. 14; Albína Thordarson (2025, 10. september). Tölvupóstur.

Leitarorð: Strandir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 1. desember, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Haukur Jóhannesson (2000). Lesið í landið í Árneshreppi á Ströndum, bls. 56. Í Hjalti Kristgeirsson (ritstjóri), Í strandbyggðum norðan lands og vestan. Árbók Ferðafélags Íslands 2000, bls. 45-117. Reykjavík: Ferðafélag Íslands. ↩︎
• 2
  Haukur Jóhannesson (2000), bls. 56; Hjálmar R. Bárðarson (1993). Vestfirðir í máli og myndum eftir Hjálmar R. Bárðarson, bls. 418-419. Reykjavík: Höfundur. ↩︎
• 3
  Hjálmar R. Bárðarson (1993), bls. 418. ↩︎
• 4
  Sveinsína Ágústsdóttir (1979, 1. júní). Minningabrot, bls. 25. Strandapósturinn, 13. árg., 1. tbl., bls. 25-28. ↩︎
• 5
  Pétur Vilhelm Jensen – Minning (1961, 11. ágúst). Morgunblaðið, 48. árg., 178. tbl., bls. 9; Haukur Jóhannesson jarðfræðingur (2025, 6. janúar). Tölvupóstur. ↩︎
• 6
  Sveinsína Ágústsdóttir (1979, 1. júní), bls. 26. ↩︎
• 7
  Sveinsína Ágústsdóttir (1979, 1. júní), bls. 26. ↩︎
• 8
  Jóhannes Jónsson (1968, 1. júní). Kúvíkur, bls. 96. Strandapósturinn, 2. árg., 1. tbl., bls. 85-97. ↩︎
• 9
  Birna Lárusdóttir, Guðrún Alda Gísladóttir og Uggi Ævarsson (2005). Fornleifaskráning í Árneshreppi II: Fornleifar frá Kolbeinsvík til Kjörvogs og frá Seljanesi til Skjaldarbjarnarvíkur, bls. 89. Reykjavík: Fornleifastofnun Íslands FS260-02053. ↩︎
• 10
  Guðjón Jónsson, Kaldbak (1953, 12. febrúar). Baldur, 19. árg., 1. tbl., bls. 2. ↩︎
• 11
  Héðinn Birni Ásbjörnsson (2024, 16. október). Tölvupóstur. ↩︎
• 12
  Albína Hulda Pálsdóttir (2024, 10. október). Tölvupóstur; Íslenski ferðavefurinn. Kaldbakur. Sótt 16. október 2024 af https://is.nat.is/kaldbakur/; Snjóflóð í Kaldbaksvík (1995, 3. maí). Morgunblaðið, 98. tbl., bls. 14; Albína Thordarson (2025, 10. september). Tölvupóstur. ↩︎