Hvítárbakki, Borgarfirði

Árið 1898 kom Frakkinn Charles Gouldrée-Boilleau (1862-1901) barón hingað til lands og átti eftir að vekja mikið umtal og furðu meðal landsmanna. Hann hafði mikið umleikis, bæði í Reykjavík og Borgarfirði þar sem hann keypti jörðina Hvítárvelli. Þar dvaldi hann af og til þau sumur sem hann dvaldi á Íslandi, en hafði ráðsmann til að sjá um búskapinn. Hann lauk ævinni árið 1901 í járnbrautarvagni skammt fyrir utan London þar sem hann féll fyrir eigin byssuskoti, stórskuldugur með eitt penny í vasanum.

Ólafur Davíðsson (1858-1928) á Þorgautsstöðum keypti Hvítárvelli af þrotabúi barónsins en þar hafði baróninn látið byggja ýmis hús, m.a. reisulegt íbúðarhús og sumarhús fyrir vinnufólk sitt, sem var afar einfalt portbyggt timburhús, óeinangrað, enda eingöngu ætlað til sumarnota. Þetta hús, svonefnt Barónshús, keypti Búnaðarfélag Íslands af Ólafi bónda í þeim tilgangi að flytja þangað Mjólkurskóla sem starfræktur hafði verið á Hvanneyri, en húsakynni hans brunnu árið áður. Töluverðar lagfæringar þurfti að gera á húsinu áður en hægt var að taka það í notkun og var því m.a. snúið á grunni sínum og það gert að heils árs vistarveru, en skólastarfið gat þó hafist 1. október 1904.¹Árni Óla (1936, 5. janúar). Baróninn á Hvítárvöllum. Lesbók Morgunblaðsins, 11, árg., 1. tbl., bls. 1-4; Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember). Konur breyttu búháttum. Saga Mjólkurskólans á Hvanneyri og Hvítárvöllum. Sótt 26. ágúst 2024 af https://issuu.com/bjgudm/docs/konur_breyttu_b_h_ttum.

Í skýrslu um Mjólkurskólann í nóvember 1904 segir um húsakost og starfsaðstöðu skólans:

Skólabyggingin [Barónshúsið] er 18×9 álnir, með 11½x6 álna skúr, sem notaður er til mjólkurmeðferðarinnar. Húsið sjálft er einloftað með 2 álna porti. Á gólfinu eða niðri er skrifstofa, dagleg stofa, eldhús, svefnherbergi, matargeymsluklefi og gangur með stiga upp á loftið.
Á loftinu er skólastofan 9×7 álnir, svefnherbergi nemendanna, gestaherbergi og klæðaskápur.
Að húsinu liggur forstofa 5×7 álnir, skift í tvent, með kjallara undir. Mjólkurmeðferðar-skálanum er skift í þrent: Móttökuherbergi, þar er og hitunarvélin, smjörherbergið og mótorklefinn.
Áhöld skólans eru: strokkur, vatnsdæla, hitunaráhald, kælingaráhald, ostapressa, smjörhnoðunarvél, Gerbers-fitu-mælir, 2 skilvindur, auk bala og annara þvottaáhalda. Við rekstur skólans eða rjómabúsins er notaður steinolíu-mótor með 2 hesta afli. Félagsmenn rjómabúsins eiga mótorinn.²Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember), bls. 82-84.

Þrátt fyrir að skólahúsið hafi verið lagfært mikið kólnaði oft illilega í því. Sérstaklega slæmur var harðindaveturinn 1917 til 1918, en þá óskaði Hans Grönfeldt Jepsen skólastjóri eftir því við Búnaðarfélagið að fá að setja tvöfalda glugga í húsið.

Skiljanleg er sú bón þegar lesin er lýsing Halldóru Benónýsdóttur frá Háafelli í Skorradal sem var nemandi í Mjólkurskólanum þennan vetur (1918). Eftir henni var m.a. haft:

Reynt var að hafa hita í skólastofunni, þar var kolaofn og líka í svefnherbergjunum, en kolin voru af skornum skammti á stríðsárunum fyrri og erfitt að fá þau til landsins. Stúlkurnar máttu því ekki kveikja upp í herbergjum sínum og var þar því gaddfrost bæði nætur og daga … Þar var í janúar sem frosthörkurnar byrjuðu og rjóminn var venjulega frosinn í brúsunum. Þá var helsta ráðið að láta brúsana ofan í heitt vatn, svo var rjómanum hellt í tunnu, en ekki strokkaður fyrr en næsta dag.³Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember), bls. 128.

Upp úr þessu fór nemendum skólans að fækka og árið 1923 var samþykkt á Búnaðarþingi að fela stjórn Búnaðarfélags Íslands að athuga

… „hvort eigi væri rjett, að fjelagið kæmi húsum sínum, og öðrum eignum, á Hvítárvöllum, í peninga á sem haganlegastan hátt“. Salan kom til framkvæmda á árinu 1925. Uppboð var haldið á eigum skólans. Söluverð þeirra varð nokkuð undir matsverði. Guðmundur Jónsson, fyrir hönd Hvítárbakkaskólans, keypti Mjólkurskólahúsið, tók það ofan og flutti á sleðum upp að Hvítárbakka þar sem það var endurreist og notað sem mötuneyti fyrir nemendur Alþýðuskólans þar.⁴Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember), bls. 132-133.

Árið 1905 keypti Sigurður Þórólfsson (1869-1929) jörðina Bakkakot í Andakílshreppi með það fyrir augum að stofna þar lýðháskóla að danskri fyrirmynd í anda guðfræðingsins Grundtvig. Til forna hafði jörðin verið nefnd Hvítárbakki og tók Sigurður aftur upp það nafn. Sigurður átti skólann ásamt því að stjórna honum.⁵Lýður Björnsson (2013). Héraðsskólar Borgfirðinga. Hvítárbakki – Reykholt. Reykholti: Snorrastofa, menningar- og miðaldasetur.

„Hann kenndi að mestu með fyrirlestrum eða í samtalsformi. Aðalkennslugreinar skólastjóra voru Íslandssaga, þjóðfélagsfræði, heilsufræði og náttúrufræði. Af öðrum kennslugreinum má nefna íslensku, dönsku, ensku, reikning, landafræði, leikfimi og söng.“⁶Lýður Björnsson (2013), bls. 22. Fyrsta skólaárið, veturinn 1905 til 1906 voru 14 nemendur í skólanum, en þeim fjölgaði jafnt og þétt til ársins 1912 þegar 44 nemendur voru í skólanum í tveimur deildum, en námstíminn var tveir vetur.

Árið 1920 hvarf Sigurður Þórólfsson frá skólanum og hlutafélagið Hvítárbakki hf. keypti jörðina og skólann og hóf rekstur skólans og búrekstur á jörðinni. Árið 1926 tóku hjónin Guðmundur Jónsson (1890-1959), sem áður er getið, og Ragnheiður Magnúsdóttir (1897-1981) kona hans, jörðina á leigu. Þau eignuðust jörðina stuttu síðar og bjuggu þar síðan áratugum saman og enn eiga afkomendur þeirra jörðina, en Guðmundur hafði verið einn af nemendum Hvítárbakkaskólans. Guðmundur var bæði stjórnarformaður Hvítárbakka hf. og formaður skólanefndar Hvítárbakkaskóla þegar félagið tók við rekstri skólans.⁷Lýður Björnsson (2013), bls. 32-33.

Auk þess að reka eitt af höfuðbýlum landsins gegndi Guðmundur margvíslegum félags- og trúnaðarstörfum á sinni tíð. Hann var t.d. hreppstjóri Andakílshrepps frá 1919 til dánardægurs, var formaður Búnaðarsambands Borgarfjarðar í mörg ár og sat lengi í stjórn Kaupfélags Borgfirðinga.⁸Steingrímur Steinþórsson (1959). Guðmundur Jónsson, bóndi, Hvítárbakka. Búnaðarþingsfulltrúi og hreppstjóri. Búnaðarrit, 72. árg., 1. tbl., bls. 4-20.

Hvítárbakkaskóli var starfræktur fram til 1930 en árið eftir var nýtt skólahús héraðsskólans í Reykholt tekið í notkun og Reykholtsskóli settur í fyrsta skipti 24. október 1931 og var sögu Hvítárbakkaskóla þar með lokið,⁹Lýður Björnsson (2013). en áfram bjuggu þau Guðmundur og Ragnheiður í Barónshúsinu frá Hvítárvöllum, sem enn stendur reisulegt á Hvítárbakka, þó vissulega megi það muna fífil sinn fegurri.

Þeir sem hafa áhuga á að fræðast meira um Mjólkurskólann á Hvítárvöllum er bent á bók Bjarna Guðmundssonar Konur breyttu búháttum. Saga Mjólkurskólans á Hvanneyri og Hvítárvöllum, sem finna má hér. Um Hvítárbakkaskólann má til dæmis lesa um í bókinni Héraðsskólar Borgfirðinga. Hvítárbakki – Reykholt eftir Lýð Björnsson.

Leitarorð: Borgarfjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 22. janúar, 2026

Heimildaskrá

• 1
  Árni Óla (1936, 5. janúar). Baróninn á Hvítárvöllum. Lesbók Morgunblaðsins, 11, árg., 1. tbl., bls. 1-4; Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember). Konur breyttu búháttum. Saga Mjólkurskólans á Hvanneyri og Hvítárvöllum. Sótt 26. ágúst 2024 af https://issuu.com/bjgudm/docs/konur_breyttu_b_h_ttum.
• 2
  Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember), bls. 82-84.
• 3
  Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember), bls. 128.
• 4
  Bjarni Guðmundsson (2022, 19. desember), bls. 132-133.
• 5
  Lýður Björnsson (2013). Héraðsskólar Borgfirðinga. Hvítárbakki – Reykholt. Reykholti: Snorrastofa, menningar- og miðaldasetur.
• 6
  Lýður Björnsson (2013), bls. 22.
• 7
  Lýður Björnsson (2013), bls. 32-33.
• 8
  Steingrímur Steinþórsson (1959). Guðmundur Jónsson, bóndi, Hvítárbakka. Búnaðarþingsfulltrúi og hreppstjóri. Búnaðarrit, 72. árg., 1. tbl., bls. 4-20.
• 9
  Lýður Björnsson (2013).