Hrísateigur 11, Reykjavík

Heiti: Geysir - Fjallkonan

Byggingarár: 1876

Upphafleg notkun: Íbúðar- og veitingahús

Fyrsti eigandi: Páll Eyjólfsson ritstjóri og gullsmiður

Aðrir eigendur:

1942: KRON

Upphafleg staðsetning: Skólavörðustígur 12, Reykjavík

Flutt: 1942 að Hrísateig 11, Reykjavík

Timburhúsið sem ber í Hegningarhúsið er Skólavörðustígur 12, 1910-1920. Ljósmyndasafn Reykjavíkur (ódags.). Myndavefur. Mynd MAÓ 253_3.jpg.

Úr Speglinum 1927 þegar Fjallkonan var á Skólavörðustíg 12. Spegillinn, 2. árg., 12. tbl., nóvember 1927, bls. 91.

Saga:

Teigahverfi byggðist að miklu leyti upp á árunum 1943-1947 af húsum sem flutt voru úr Skerjafirði þegar hernámslið Breta byggði þar herflugvöll í seinni heimsstyrjöldinni.

Elsta húsið sem nú stendur í hverfinu var þó ekki flutt úr Skerjafirði, heldur af Skólavörðustíg 12 sumarið 1942.

Það hús var byggt af Páli Eyjólfssyni ritstjóra og gullsmið árið 1876. Þar hóf hann rekstur líflegs veitingahúss og nefndi Geysi.¹ „Var [húsið] um aldamótin talið álitlegt drykkjuhús og samkomustaður fyrir „bakkusarliða“ og „bakkusarþý“. Var því talið koma sér vel að Hegningarhúsið var hinumegin við götuna.“²

Í bæjarstjórnarkosningum 1879, hinum fyrstu þar sem kosningaáróðri var beitt að marki, var því haldið fram að sumir kjósendur hefðu verið ‘trakteraðir’ á Geysi áður en þeir neyttu atkvæðisréttar, svo að þeir kysu ‘rétt’. Þá var kosið í bæjarþingsstofunni í Hegningarhúsinu hinum megin við götuna og voru kosningar þá og lengi síðan opinberar.³

Á tímabili rak Kristín Dahlstedt veitingastaðinn Fjallkonuna í húsinu, en staðurinn var einn kunnasti veitingastaður Reykjavíkur á fyrstu áratugum síðustu aldar. Hann hafði misjafnt orð á sér og var oft færður um set.⁴

Haustið 1927 varð Kristín Dahlstedt að flytja veitingarekstur sinn frá Laugavegi 11 og gekk henni erfiðlega að finna húsnæði sem hentaði rekstrinum.⁵

Urðum við að lokum neydd að taka á leigu Skólavörðustíg 12, er stóð þar, sem nú er Kron. Var þetta lítið timburhús og hinn hrörlegasti hjallur, enda ekki notið nokkurs teljandi viðhalds árum saman. Þar hafði þó um nokkurt skeið verið rekið kaffihúsið Geysir. Var hús þetta þó á allan hátt mjög óhentugt húsnæði til veitingasölu. Eldhúsið var í lágum kjallara, en veitingarnar urðu að fara fram á hæðinni. Íbúð okkar var í lágu risi. Var tæpast hægt að haldast þar við fyrir kulda, ef eitthvað var að veðri. Gluggar voru orðnir svo fúnir, að hvað eftir annað kom það fyrir að rúður fuku, þegar hvasst var.

Það voru okkur þungbær umskipti að flytjast á þennan stað úr hinum vistlegu kynnum á Laugavegi 11, og þar við bættist, að aðsóknin var mjög lítil samanborið við það, sem við höfðum átt að venjast. Voru aðalviðskiptin bundin við menn, sem keyptu hjá okkur fast fæði.⁶

Vorið 1931 tókst Kristínu að finna annað hentugra húsnæði fyrir reksturinn.

Húsið þurfti að víkja þegar KRON (Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis) byggði stórhýsi á lóðinni árið 1942. Í nóvember 1942 var húsið komið á lóð númer 11 við Hrísateig og var í eigu KRON. Í brunavirðingu sem þá var gerð segir m.a.:

[Húsið] er einlyft íbúðarhús, með risi, porti, kvisti og kjallara, byggt úr bindingu klætt utan með borðum múrlögðum og múrhúðuðum á veggjum og járnklæddum á þaki. …
Alt er húsið þiljað innan, vírlagt, múrsléttað og málað.
Steinsteypuloft er yfir kjallaranum. Bakhlið hússins er tvílyft. Í hvorri hæð fyrir sig eru 4 íbúðarherbergi, eldhús, baðherbergi, anddyri og gangur.
Í kjallaranum eru 3 geymsluherbergi, miðstöðvarherbergi, þvottaherbergi og gangur. Inngönguskúr er við húsið bygður einsog það. við hann eru steinsteyputröppur og undir þeim gangur inn í kjallara.⁷

Á teikningavef Reykjavíkurborgar má finna teikningu Halldórs H. Jónssonar af húsinu við Hrísateig, dags. 25. október 1940.

Leitarorð: Skerjafjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023

Heimildaskrá

1
Nikulás Úlfar Másson (1998). Byggingasaga. Teigahverfi, [bls. 4]. Skýrslur Árbæjarsafns LXVI. Reykjavík: Árbæjarsafn; Páll Líndal (1986-1991). Reykjavík. Sögustaður við Sund. 3 bindi, 1. bindi, bls. 84 og 3. bindi, bls. 65. Reykjavík: Örn og Örlygur.
2
Nikulás Úlfar Másson (1998)[, bls. 4].
3
Páll Líndal (1986-1991), 3. bindi, bls. 65.
4
Páll Líndal (1986-1991), 1. bindi, bls. 135.
5
Hafliði Jónsson (1961). Kristín Dahlstedt veitingakona. Endurminningar, bls. 232. Reykjavík: Muninn.
6
Hafliði Jónsson (1961), bls. 232.
7
Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Brunabótavirðingar. Bók 21-04-1942 til 01-06-1943. Aðfnr 748. Sótt 3. nóvember 2023 af https://www.borgarskjalasafn.is/static/files/Midlun/Brunabotavirdingar/Brunavirdingar/748-bok-21-04-1942-til-01-06-1943-adfnr-748.pdf

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023