Hólavallarskóli – Trampeshús

Margt hefur verið ritað um Hólavallarskólann sem reistur var í Reykjavík á árunum 1785 til 1786 þegar ákveðið var að flytja Latínuskólann frá Skálholti til Reykjavíkur eftir að flest hús í Skálholti skemmdust eða féllu í jarðskjálftum í ágúst 1784. Í ritum þessum ber æði oft hæst hve skólahús voru léleg og aðbúnaður skólapilta slæmur.

Skólinn stóð ofan og vestan Tjarnarinnar, líklega við norðurenda kirkjugarðsins, á þeim slóðum sem húsið númer 26 við Suðurgötu stendur.

Nýverið hefur komið út grein Þorsteins Gunnarssonar arkitekts, þar sem hann leggur megináherslu á þætti í byggingarsögu skólans sem ekki hefur verið mikill gaumur gefinn fyrr, þ.e. hönnunarferli skólans, ágreining um staðarval, orsakatengsl sparnaðar við smíði og frágang hússins og endingar þess og að lokum afdrif hússins, „sem voru önnur en almennt hefur verið talið til þessa“.¹Þorsteinn Gunnarsson (2025). Hólavallarskóli, bls. 8. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags, 113. hefti, bls. 7-42.

Fyrsta úttekt hússins var ekki gerð fyrr en í október 1790, þó skólahúsið hafi verið fullsmíðað og frágengið haustið 1786. Þá strax var ýmislegt sem þurfti að lagfæra. Meðal annars kemur fram:

Grunnur hússins þarfnast mikillar viðgerðar þar sem hleðslan er öll úr lagi gengin. …
Allt húsið, sem gert er af múr og borðaklæddu bindingsverki, þarfnast bikunar. Á neðri hæð hússins eru 27 gluggar með hlerum, 14 þeirra eru upphaflegir með blýgreyptum rúðum, en búið er að skipta um hina 13 og setja í karmana gluggagrindur úr tré (d. engelske rammer). Þá er og einn lítill gluggi efst á hvorum gafli meginálmunnar og fjórir kvistgluggar á þaki hennar. Húsið er með fjórum viðbyggðum skúrum sem alir hafa sigið og þarf að hefja þá upp. Á hverjum þeirr er einn lítill gluggi og tvennar dyr, ein útihurðin er horfin, önnur hrörleg.
Á skólanum er tvöfalt timburþak – rennisúð og skarsúð – hvort tveggja af norskum hrakborðum. Taka skoðunarmenn fram að endurnýja þurfi rennisúðina með nýjum sjö álna gotlenskum borðum.²Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 20.

Þess skal getið að hrakborð eru úrkastborð, þ.e. borð sem eru undirmáls, skemmd, rifin og þ.h.³Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 20.

Í júní 1804 ritaði Guttormur Pálsson (1774-1860), rektor skólans og fyrrum nemandi greinargerð um skólann. Þar segir m.a.:

Á svefnloftinu voru í fyrstunni gerð níu rúmstæði fyrir um það bil 30 skólapilta og urðu þrír til fjórir fyrir vikið að deila rúmi. Rúmstæðum þessum hefur síðan verið fjölgað um þrjú, tvö þeirra ekki fyrr en við sameiningu skólanna [þ.e. Hólaskóla og Hólavallarskóla]; þannig fengu bæði kennarar og nemendur vist í húsinu, sem reyndar hafði verið og var stórgallað og af vanefnum gert, því að:
a)      húsið stendur í hallanum af hárri hæð, töluvert sunnan Reykjavíkur, þar sem vindurinn blæs úr öllum áttum; sjálft er það hvarvetna mjög óþétt, sem veldur látlausum súg þegar hreyfir vind og óbærilegum kulda svo hann á það til að gadda í skólastofunni, já, meira að segja blekið í blekbyttum skólapilta og á pennum þeirra þegar þeir sita við skriftir og lausn verkefna. Fyrrnefnt svefnloft er sér í lagi óþétt, það heldur hvorki vatni, vindi né fjúki. Af þessum sökum hafa nemendur verið nauðbeygðir til að láta útbúa á eigin kostnað þiljur með hlerum umhverfis rúmstæðin til að verjast hinum óbærilega og nánast sálgandi kulda.
b)      gluggarnir á skólanum eru svo litlir og fáir að mikið vantar upp á að þeir beri herbergjum nægilega birtu í skammdeginu eða þegar þungskýjað er. Sem dæmi um þetta má taka að í skólastofunni, sem er 23 álnir og 4 þumlungar að lengd og 9 álna breið, eru átta gluggar, allir 21 þumlungur að innanmáli, bæði á hæð og breidd, og annars staðar eru þeir af sömu stærð og í engu hlutfelli við stærð herbergja.
c)      frá upphafi hefur sá galli verið á reykháfum hússins að þeir trekkja ekki þegar hann er af vissri átt, en skólastofan og önnur herbergi fyllast af reyk.

Þessir gallar hússins hafa ekki aðeins á stundum verið skólapiltum mjög til trafala í námi sínu heldur auk þess líka stofnað heilsufari kennara í hættu og valdið, ásamt öðrum ástæðum, heilsuleysi nemenda og örþrotum. …
Hús þetta er núna svo af sér gengið og framvegis öldungis óhafandi, að starfsemi skólans mun vísast bæði af þeim sökum og öðrum ástæðum leggjast af uns nýtt hús verður reist og betri skipan komið á.⁴Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 25-26.

Þorsteinn Gunnarsson kemst að þeirri niðurstöðu í grein sinni að hin lélega ending hússins megi bæði rekja til staðsetningar þess og sparnaðar við smíði og viðhald þess frá upphafi.⁵Þorsteinn Gunnarsson (2025).

Það hefur verið almenn skoðun fram að þessu að skólahúsið á Hólavelli hafi verið rifið árið 1807.

En nú kemur nýtt atriði til sögunnar sem gefur tilefni til athugunar. Í æviminningum sínum segir séra Guttormur Pálsson, sem fyrr er getið, að haustið 1805 hafi skólinn verið „fluttur að Bessastöðum og skólahúsið fært þangað og sett þar niður, að því leyti sem kostur var að nota það.“ Þetta verður vart skilið öðruvísi en svo að húsgrindin ásamt þakviðum hafi verið tekin ofan og reist á nýjum grunni á Bessastöðum …⁶Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 30.

Þorsteinn færir síðan rök fyrir því að viðir Hólavallarskóla hafi verið notaðir til að reisa svonefnt Trampeshús austur af Bessastaðastofu árið 1807. Trampeshús var U-laga en …

… [b]reidd á álmum kemur heim og saman við Hólavallarskóla en álmurnar eru styttri en (önnur hliðarálman vafalaust nýsmíði), sem bendir til að húsgrind skólans hafi ekki öll verið nothæf til endurbyggingar. Vitaskuld er örðugt að leggja horfið mannvirki fram til sönnunar en líkindin er svo sláandi að frásögn sér Guttorms verður naumast dregin í efa, en í þessu sambandi er vert að hafa í huga að Guttormur var kennari í Bessastaðaskóla 1805-1807.⁷Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 30.

Trampeshus var íbúðarhús kennara við Bessastaðaskóla, sem starfaði til 1846. Hallgrímur Scheving (1781-1861) bjó í suðurálmunni en íbúð Sveinbjarnar Egilssonar (1791-1852) var í suðurhelmingi meginálmunnar. Húsakynni Hallgríms voru sögð þröng og herbergi lítil, en Sveinbjörn hafði m.a. tvær stórar stofur, bláa stofu og gula stofu. Hluti hússins var geymsla sem nefnd var „flauan“.⁸Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 34; Guðmundur Ólafsson (2010). Bessastaðarannsókn 1987. Aðdragandi og upphaf – uppgraftarsvæði 1-11, bls. 26. Reykjavík: Þjóðminjasafn Íslands.

Mun hús þetta hafa staðið í einhverri mynd eitthvað fram á tuttugustu öld, jafnvel allt til þess að Jón H. Þorbergsson (1882-1979), eigandi Bessastaða á árunum 1917-1928, lét reisa á grunni þess steinsteypt fjós og hlöðu 1922 og 1925.⁹Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 34.

Leitarorð: Bessastaðir

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 21. júlí, 2025

Heimildaskrá

• 1
  Þorsteinn Gunnarsson (2025). Hólavallarskóli, bls. 8. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags, 113. hefti, bls. 7-42.
• 2
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 20.
• 3
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 20.
• 4
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 25-26.
• 5
  Þorsteinn Gunnarsson (2025).
• 6
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 30.
• 7
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 30.
• 8
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 34; Guðmundur Ólafsson (2010). Bessastaðarannsókn 1987. Aðdragandi og upphaf – uppgraftarsvæði 1-11, bls. 26. Reykjavík: Þjóðminjasafn Íslands.
• 9
  Þorsteinn Gunnarsson (2025), bls. 34.