Hillebrandtshús, Blönduósi

Á Blönduósi, sunnan við ósinn, stendur hús sem deilt hefur verið um því skiptar skoðanir eru um það hvenær hús þetta var upphaflega byggt, þ.e. hvort það hafi verið byggt á Skagaströnd árið 1733 eða Blönduósi árið 1877. Ekki verður tíundað ítarlega allt það sem ritað hefur verið um uppruna hússins heldur látið nægja að benda sérstaklega á greinar þeirra Hrefnu Róbertsdóttur sagnfræðings og Hjörleifs Stefánssonar¹Hrefna Róbertsdóttir (1993). Timburhús fornt. Saga Hillebrandtshúss á Blönduósi. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1992, bls. 99-133; Hjörleifur Stefánsson (1994). Um aldur Hillebrandtshúss á Blönduósi. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1993, bls. 76-84. arkitekts í Árbókum Hins íslenzka fornleifafélags 1992 og 1993. Hér verður ekki tekin afstaða í deilunni um uppruna hússins, en húsið „látið njóta vafans“ og því haft með í hópi þeirra húsa sem hafa verið flutt.

Hrefna gerir ítarlega grein fyrir rituðum og munnlegum heimildum um húsið, upphafi verslunar á Blönduósi og Skagaströnd auk vettvangskönnunar á húsinu. Hún kemst að þeirri niðurstöðu að „[m]iklar líkur eru á að Hillebrandtshús sé að stofni til sama húsið og það sem stóð á Skagaströnd og var fyrsta krambúð Félags lausakaupmanna þar.“ Auk krambúðar var vörugeymsla í húsinu en því breytt í „kokkhús“ og vörugeymslu þegar ný krambúð var byggð árið 1753. Vorið eða snemm­sumars árið 1877 hafi Frederik Hillebrandt, sem var með fyrstu kaupmönnum á Blöndu­ósi, látið taka húsið niður og reisa það að nýju á Blönduósi og notað sem sölubúð og vöru­geymslu. Þessa skoðun sína styður Hrefna meðal annars eftirfarandi rökum:

o   Munnmælasagnirnar um háan aldur hússins og flutning þess. „Þær virðast eiga djúpar rætur í minni Húnvetninga, og elstu skjalfestu dæmin um að húsið sé mjög gamalt eru frá upphafi [20. aldar]. Þá voru menn á lífi sem gætu hafa munað eftir flutningnum.“
o   Húsið sjálft ber þess sterk merki að vera mjög gamalt. Hún telur ljóst að grunnstærðir húsanna á Blönduósi og Skagaströnd séu þær sömu og fjöldi stólpa og sperra samræmist.
o   Víðtæk heimildakönnun bendi til að Hillebrandtshús sé eins gamalt og munnmælin herma.²Hrefna Róbertsdóttir (1993). Tilvitnun á bls. 127.

Í grein sinni frá árinu 1993 gagnrýnir Hjörleifur Stefánsson niðurstöður Hrefnu. Hann segir:

Af lestri greinar Hrefnu tel ég margt benda til þess að hún hafi af miklu kappi sett sér það markmið í upphafi að leiða að því rök að Hillebrandtshús sé elsta timburhús landsins. Svo virðist sem löngunin til að staðfesta hrífandi goðsögn hafi leitt hana til þess að skoða heimildir og ummerki og túlka þau þannig að þau skyldu fremur styðja tilgátuna um aldur hússins og a.m.k. alls ekki afsanna hana.³Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 81.

Hjörleifur heldur áfram:

Ef heimildir og ummerki eru skoðuð í gagnrýnu ljósi verður niðurstaðan önnur: Ekkert nýtt hefur komið fram sem bendir til þess að Hillebrandtshús og gamla krambúðin á Skagaströnd sé eitt og sama húsið. Samanburður á gömlum lýsingum á krambúðinni við Hillebrandtshús bendir ekki til að svo sé. Ummerki í Hillebrandtshúsi benda til þess að það hafi ekki verið endurbyggt heldur reist sem nýtt. Ekki verður hins vegar sagt að sögnin um flutning hússins hafi verið endanlega afsönnuð.⁴Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 81.

Í viðauka við grein Hjörleifs kveður við annan tón. Þegar viðgerð hófst á húsinu árið 1994 segir hann að sannleikurinn um húsið hafi komið í ljós ! Húsið sé

byggt úr viðum eldra húss eða húsa að mestu leyti. Yfirgnæfandi hluti húsgrindarinnar er tilhöggvinn viður og því nokkuð gamall. Hluti grindarinnar er nýrri. Ekki er um að ræða að húsið hafi verið flutt til Blönduóss og reist þar aftur í sömu mynd, heldur er byggt úr efni eldra húss.⁵Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 83.

Hjörleifur bendir réttilega á að það geti verið afar erfitt að skera úr um það hve mikla breytingu má gera á húsi áður en að um nýtt hús sé að ræða, en niðurstaða hans er að Hillebrandtshús hafi verið „reist sem nýbygging úr viðum eldra húss og svolitlu bætt við af byggingarefni.“⁶Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 83.

Elsta opinbera lýsing á Hillebrandtshúsinu er í fasteignamati Blönduóssbæjar árið 1917, 40 árum eftir að húsið var reist þar. Þar segir:
Nr. 86. Möllerspakkhús. Sig. Magnús Stefánsson kaupm. Blönduósi og Jón S. Pálmason bóndi Þingeyrum. Timburhús fornt, með pappaklæddum útveggjum og þaki; með kjallara. Stærð 22 x 12 ál. hæð undir bita 3 ½ al., rishæð 3 ½ al. Viðbyggður skúr úr timbri 9 x 4 ál., hæð 3 ál.⁷Hrefna Róbertsdóttir (1993), bls. 110.

Hver sem uppruni hússins er verður ekki fram hjá því litið að húsið á sér merka sögu sem elsta húss Blönduóss. Það er bindings- eða grindarhús og hefur það tekið miklum breytingum í tímans rás. Tveir kvistir voru settir á það um 1950 og dyrum og gluggum fjölgað og það múrhúðað að utan. Eftir að Jóhann Möller keypti húsið 1882 eða 1883 var það kallað Möllerspakkhús, en meðan Björn Einarsson bjó í húsinu var það nefnt eftir honum. Hann innréttaði íbúð í vesturhluta hússins og hafði smíðaverkstæði sitt í hinum endanum. Björn bætti tveimur kvistum á húsið. Undir lok síðustu aldar lá við að húsið yrði rifið, en horfið var frá þeirri ákvörðun og endurbyggingunni sem hófst 1994 lauk árið 2000.⁸Hrefna Róbertsdóttir (1993); Freysteinn Jóhannsson (2001, 20. janúar); Jón Arason (2010, 29. apríl og 5. ágúst). Munnleg heimild.

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 13. desember, 2023

Heimildaskrá

• 1
  Hrefna Róbertsdóttir (1993). Timburhús fornt. Saga Hillebrandtshúss á Blönduósi. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1992, bls. 99-133; Hjörleifur Stefánsson (1994). Um aldur Hillebrandtshúss á Blönduósi. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1993, bls. 76-84.
• 2
  Hrefna Róbertsdóttir (1993). Tilvitnun á bls. 127.
• 3
  Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 81.
• 4
  Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 81.
• 5
  Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 83.
• 6
  Hjörleifur Stefánsson (1994), bls. 83.
• 7
  Hrefna Róbertsdóttir (1993), bls. 110.
• 8
  Hrefna Róbertsdóttir (1993); Freysteinn Jóhannsson (2001, 20. janúar); Jón Arason (2010, 29. apríl og 5. ágúst). Munnleg heimild.