Hátún, Eskifirði

Heiti: Sæmundarhús - Hátún

Byggingarár: ≈ 1890

Rifið: > 1980

Upphafleg notkun: Íbúðarhús

Fyrsti eigandi: Sæmundur Sæmundsson

Aðrir eigendur:

?: Stefán Nikulásson

1904: Hátúnsbræður

Upphafleg staðsetning:

Innan og ofan við gamla spítalann Eskifirði, þ.e. Hólsveg 4.

Flutt:

≈1904 í Hátún, Botnabraut 1a, Eskifirði

512681829_24400138596237492_8508238800474457352_n

Hátún. Ljósm. í eigu Ljósmyndasafns Eskifjarðar. Sótt 12. ágúst 2026 af Facebook.

513100586_24400138619570823_7989452463996654771_n

Hátún. Húsið hefur verið lengt og bætt á það kvisti. Ljósm. í eigu Ljósmyndasafns Eskifjarðar. Sótt 12. ágúst 2026 af Facebook.

Saga:

Í fyrsta bindi sögurits Eskfirðinga, Eskju, segir um hús sem í upphafi var nefnt Sæmundarhús og síðar Hátún: „Mjög á sömu slóðum og Spítalinn, eilítið innar og ofar reis Sæmundarhús um 1890, kennt við Sæmund Sæmundsson, síðar átti það Stefán Nikurlásson, um1904 keyptu Hátúnsbræður húsið, rifu það og reistu að nýju í Hátúni, þar sem það stendur enn.“¹

Spítalinn stendur enn (2026) við Hólsveg 3 á Eskifirði og stóð Sæmundarhús upp af norðurhorni hans, fyrir neðan húsin sem nú eru númer 10 og 12 við Hátún.²

Sæmundur Sæmundsson (1855-1894) var bókbindari. Hann vann líklega við prentsmiðjuna Skuld á Eskifirði, sem var rekin á Eskifirði á árunum 1877 til 1880, fyrst prentsmiðja á Austurlandi.³

Hátúnsbræður voru synir hjónanna Sveins Þorsteinssonar (1844-1918) og Guðrúnar Gissurardóttur (1848-1922). Ekki er vitað hvenær þau hófu búskap í Hátúni, en í manntali 1890 eru þau skráð þar til heimilis, en hús með nafnið Hátún hafði staðið þar frá 1886 og ekki er ósennilegt að þau Sveinn og Guðrún hafi reist það. Þau eignuðust átta börn. Synir þeirra voru m.a. Sveinn (1893-1955) og Jón (1886-1962). Í manntali 1920 kemur fram að þeir búa þá í Hátúni ásamt móður sinni, tveimur systrum, eiginkonu Jóns, Maríu Árnadóttur (1893-1962) og dóttur þeirra. Alla tíð var tvíbýli í Hátúni. Í fremri endanum eða þeim vestari bjuggu Jón og María, en í útendanum bjuggu Sveinn og Ingibjörg (1891-1955) systir hans.⁴

Árið 1904 flytja Hátúnsbræður Sæmundarhús að Hátúni, annað hvort til að bæta við húsakost þar eða endurnýja þau húsakynni sem fyrir voru. Hátún stóð á milli húsa sem nú (2026) er númer 3 við Botnabraut og númer 1 við Lambeyrarbraut (hefur líklega verið á lóð sem skráð var Botnabraut 1a). Því hefur húsið verið fært um 150 m. Húsið stóð fram yfir 1980. Síðasti íbúi hússins var fyrrnefnd Ingibjörg Sveinsdóttir, ein dætra þeirra Sveins og Guðrúnar. Hún bjó í húsinu alla sína lífstíð.⁵

Loftmyndir ehf. Sótt 12. ágúst 2026 af map.is | Kortasjá | Loftmyndir af Íslandi | Íslandskort | Map of Iceland.

Myndirnar tvær hér að ofan hafa birst á síðu Ljósmyndasafns Eskifjarðar á Facebook. Þær eru báðar sagðar vera af Hátúni og af umræðum um ljósmyndirnar af dæma hafa þau Hátúnssystkini, sem sum eru nefnd hér að ofan, búið í húsinu. Ekki er vitað með vissu að um sé að ræða húsið sem var flutt árið 1904, en höfundur telur það mjög líklegt.

Eins og sést á myndunum hefur húsið var lengt á yngri myndinni og aftur var það stækkað verulega í lok seinna stríðs þegar hjónin Guðrún Ingibjörg Björnsdóttir (1922-1975), dótturdóttir þeirra Sveins og Guðrúnar, og Bóas Arnbjörn Emilsson (1920-1997) hófu búskap í húsinu. Við það breyttist útlit þess talsvert. Húsið var lengt til austurs. Tveir gluggar voru á austurhliðinni og var eldhúsi bætt við og búri enn frekar til hægri. Þakinu var lyft og bættust tveir litlir gluggar á aðra hæðin sinn hvoru megin við þann sem sést á myndinni og með því að lyfta þakinu bættist við gluggi ofan við gluggan á framhliðinni sem á myndinni sést. Í þessa stækkun var notaður viður frá Sölunefnd setuliðseigna.⁶

Leitarorð: Eskifjörður

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 19. ágúst, 2026

Heimildaskrá

1
Eskja 1. Örnefni við Eskifjörð. Sögur og sagnir af örnefnasvæðinu (1971). Sögurit Eskfirðinga I. bindi, bls. 46. Einar Bragi Sigurðsson sá um útgáfuna. Eskifirði: Byggðasögunefnd Eskifjarðar. ↩︎
2
Kristín Ágústsdóttir (2001). Byggingarár húsa á Eskifirði, kort 2.5. Neskaupstaður: Náttúrustofa Austurlands. ↩︎
3
Sveinn (2026, 7. ágúst). Tölvupóstur; Prentsögusetur (ódags.). Prentsmiðjan Skuld. Sótt 12. ágúst 2026 af Prentsmiðjan Skuld 1877–1880 – Prentsögusetur. ↩︎
4
Miðstöð stafrænna hugvísinda og lista. (2025). Hátún, Eskifjarðarsókn, Eskifjarðarhreppi í Suður-Múlasýslu. Sögulegt mann- og bæjatal, útg. 1.0. Sótt 12. ágúst 2026 frá https://smb.mshl.is/kenni/s48d0h; Emil Bóasson (2026, 12. ágúst). Tölvupóstur; Jón Sveinsson, Eskifirði (1962, 27. apríl). Morgunblaðið, 49. árg., 95. tbl., bls. 15. ↩︎
5
Sveinn (2026, 7. ágúst). Loftmyndir ehf. Sótt 12. ágúst 2026 af map.is | Kortasjá | Loftmyndir af Íslandi | Íslandskort | Map of Iceland; Emil Bóasson (2026, 12. ágúst). Tölvupóstur. ↩︎
6
Emil Bóasson (2026, 12. ágúst). Tölvupóstur. ↩︎

Deila færslu

Höfundur: Guðlaug Vilbogadóttir.
Síðast uppfært 19. ágúst, 2026